Thương mại điện tử là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ảnh: Lê Toàn

Tác động lớn đến kinh tế số

Trong bối cảnh kinh tế số bùng nổ, thương mại điện tử đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Theo Bộ Công thương, quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam đạt hơn 25 tỷ USD năm 2024, tăng khoảng 20%/năm. Dự báo năm 2025, tốc độ tăng trưởng đạt 25,5%, tương ứng giá trị giao dịch khoảng 28 tỷ USD và hướng tới mốc 50 tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh cũng kéo theo nhiều thách thức về bảo vệ người tiêu dùng, quản lý thuế, chống hàng giả, hàng nhái và kiểm soát hoạt động bán hàng qua livestream.

Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ đã xuất hiện nhiều mô hình kinh doanh mới, đa dạng và phức tạp hơn, trong khi một số mô hình chưa có quy định điều chỉnh riêng. Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro như hàng cấm, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ, hàng kém chất lượng hay gian lận xuyên biên giới. Do đó, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật thương mại điện tử thống nhất, toàn diện, đảm bảo minh bạch và hiệu quả quản lý.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký, kiêm Trưởng ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định, sự bùng nổ thương mại điện tử mang lại cả cơ hội lẫn thách thức như bảo vệ người tiêu dùng, quản lý bán hàng qua mạng xã hội, kiểm soát hàng giả. Theo ông Tuấn, hệ sinh thái thương mại điện tử hiện rất đa dạng, từ các nền tảng công nghệ lớn đến hàng trăm ngàn hộ kinh doanh nhỏ lẻ, cùng doanh nghiệp logistics, thanh toán, tiếp thị liên kết. Vì vậy, khung pháp lý cần hài hòa giữa quản lý, bảo vệ người tiêu dùng và khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Dự thảo Luật Thương mại điện tử tập trung vào 3 trụ cột: bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tăng cường quản lý thuế, chống thất thu ngân sách; ngăn chặn gian lận thương mại trực tuyến. Đồng thời, luật sẽ tạo hành lang pháp lý để thương mại điện tử phát triển thành động lực chính của nền kinh tế số.

Kỳ vọng thúc đẩy cạnh tranh công bằng

Theo Dự thảo, các nền tảng thương mại điện tử phải công khai thông tin người bán, sản phẩm, chính sách giao hàng, thanh toán và giải quyết tranh chấp. Các sàn cũng phải kiểm duyệt thông tin trước khi đăng tải, rà soát và gỡ bỏ sản phẩm vi phạm.

Ông Trần Tuấn Anh, Giám đốc Shopee Việt Nam cho rằng, thương mại điện tử là lĩnh vực thay đổi nhanh và phức tạp, trải dài từ tiếp cận khách hàng, hỗ trợ doanh nghiệp, quản lý đơn hàng đến vận chuyển và hậu mãi. “Trong ngành đặc thù như vậy, điều quan trọng không phải là kiểm soát từng chi tiết, mà là xây dựng sân chơi minh bạch, công bằng, dễ áp dụng để doanh nghiệp tự do sáng tạo trong khuôn khổ. Khi thị trường linh hoạt, doanh nghiệp sẽ cạnh tranh bằng năng lực thực sự và người tiêu dùng là bên hưởng lợi lớn nhất,” ông Tuấn Anh nói.

Cũng theo ông Tuấn Anh, khó khăn lớn nhất hiện nay là chưa có sân chơi bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và sàn thương mại điện tử xuyên biên giới. Doanh nghiệp nội chịu nghĩa vụ tuân thủ nhiều hơn, gây bất lợi trong cạnh tranh.

Đại diện sàn Chợ Tốt, bà Trần Hoài Ly góp ý, Dự thảo đang đặt quá nhiều trách nhiệm cho các sàn, đặc biệt là loại hình C2C (giao dịch giữa cá nhân). Yêu cầu người bán cá nhân định danh, xác thực điện tử hay cung cấp giấy tờ hàng hóa là khó khả thi.

“Một người bán lại điện thoại cũ khó có đủ giấy tờ hợp lệ. Nếu áp dụng cứng nhắc, sẽ gây khó cho nhóm người bán không chuyên”, bà Ly nêu thực tế, đồng thời kiến nghị giảm bớt nghĩa vụ đối với các sàn C2C và người bán nhỏ lẻ.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và Phát triển truyền thông (IPS) cho rằng, Dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện để đối phó các vấn đề lớn như nguy cơ độc quyền, thiếu cạnh tranh, hiệu quả lan tỏa thấp và sự bao trùm hạn chế với nhóm nhỏ lẻ.

Một điểm gây tranh luận là quy định mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử (như Facebook, TikTok) phải chịu trách nhiệm như sàn giao dịch. Theo ông Đồng, điều này có thể tạo áp lực không cần thiết lên người bán nhỏ lẻ. Ông đề xuất giảm nhẹ nghĩa vụ cho start-up và doanh nghiệp nhỏ, đồng thời hỗ trợ bằng việc xây dựng hệ sinh thái mở, tiêu chuẩn hóa theo lộ trình thay vì áp ngay quy định chặt chẽ.

TS. Nguyễn Minh Thảo, Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược nhấn mạnh, Luật Thương mại điện tử không chỉ nhằm bảo vệ người tiêu dùng, mà còn phải nuôi dưỡng hệ sinh thái doanh nghiệp, nhất là nhóm nhỏ lẻ. Bởi thế, Dự thảo cần quy định rõ ngưỡng quy mô từ mức nào trở lên mới bắt buộc bán hàng qua sàn thương mại điện tử. Đây cũng là cách giải quyết hợp lý vấn đề thuế.

Còn VCCI thì lưu ý, Dự thảo hiện mới tập trung cho mô hình B2C (doanh nghiệp - người tiêu dùng), trong khi thực tế còn nhiều mô hình khác như B2B, C2C, hay mạng xã hội tích hợp thương mại. Với các nền tảng C2C chỉ đóng vai trò kênh đăng tin (như các trang rao vặt), việc yêu cầu đăng ký hoạt động như sàn lớn là không hợp lý. Các nền tảng này không tham gia giao dịch, rủi ro thấp, nên việc buộc người bán cá nhân, ví dụ sinh viên thanh lý đồ cũ, phải xác thực điện tử hoặc cung cấp đủ thông tin theo nhãn hàng hóa là quá mức cần thiết.

VCCI kiến nghị bỏ thủ tục đăng ký đối với các nền tảng trung gian không có chức năng đặt hàng trực tuyến, đồng thời giảm nhẹ trách nhiệm cho người bán không chuyên để tạo điều kiện cho giao dịch dân sinh phát triển lành mạnh.

Có thể nói, việc ban hành Luật Thương mại điện tử sẽ tạo nền tảng pháp lý thống nhất, bảo đảm cạnh tranh công bằng giữa doanh nghiệp nội địa và xuyên biên giới, đồng thời bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong môi trường số. Luật sẽ là công cụ quan trọng thúc đẩy kinh tế số, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia số vào năm 2030.