Các sai phạm của cựu Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Nguyễn Thanh Phong đã bị xử lý trong vụ án tại đơn vị này (Ảnh: P.V)

“Hệ sinh thái” thực phẩm chức năng giả

Vừa qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã hoàn tất kết luận điều tra, chuyển hồ sơ sang Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao, đề nghị truy tố 14 bị can trong vụ án liên quan tới các vi phạm xảy ra tại Công ty cổ phần Dược phẩm liên danh MediPhar (Công ty Mediphar) và các đơn vị, tổ chức liên quan.

Trong số này, Nguyễn Năng Mạnh, cựu Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Dược phẩm MediUSA bị đề nghị truy tố các tội: “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm”; “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” và “Đưa hối lộ”.

Hai bị can bị đề nghị truy tố tội: “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm” và “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” là Đỗ Mạnh Hoàng, Giám đốc Công ty MediPhar và Khúc Minh Vũ, Giám đốc Công ty Việt Đức (sở hữu 5% cổ phần tại Công ty MediPhar).

Các bị can còn lại bị đề nghị truy tố một trong các tội: “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; Nhận hối lộ và Cố ý làm lộ bí mật công tác”.

Theo hồ sơ vụ án, Nguyễn Năng Mạnh từng là Chủ tịch HĐQT Công ty MediUSA; Giám đốc Công ty MegaPharco; Phó giám đốc, sở hữu 70% cổ phần tại Công ty MediPhar; cổ đông sáng lập Công ty Hùng Phương.

Trong quá trình hoạt động, Mạnh đã thành lập, chỉ đạo điều hành hệ sinh thái gồm 12 công ty và 2 nhà máy (MediPhar, MediUSA), sử dụng công thức của các sản phẩm đã được cấp phép hoặc sao chép từ các sản phẩm khác trên thị trường, chỉnh sửa lại để đăng ký công bố sản phẩm mới mà không qua nghiên cứu, thử nghiệm thực tế theo quy định.

Thêm vào đó, Mạnh và Đỗ Mạnh Hoàng thống nhất chỉ đạo các bộ phận sản xuất chủ động cắt giảm thành phần, hàm lượng nguyên liệu quý, đắt tiền so với hồ sơ công bố để giảm chi phí, tăng lợi nhuận.

Sau khi có sản phẩm mẫu, nhóm này liên hệ Công ty Avatek, TSL để “mua” Phiếu kết quả kiểm nghiệm, mà không cần mẫu để kiểm nghiệm, sau đó hợp thức hồ sơ để chuyển tới Cục An toàn thực phẩm cấp phép công bố sản phẩm.

Quá trình điều tra, cơ quan chức năng đã thu giữ 310 sản phẩm thực phẩm chức năng, qua đó lấy mẫu và giám định được 195 sản phẩm, qua đó phát hiện 88 sản phẩm là hàng giả (hàm lượng dưới 70%).

Tổng trị giá doanh thu của số hàng giả được xác định là hơn 539 tỷ đồng, trừ chi phí bao bì, nguyên vật liệu hơn 275 tỷ đồng, các bị can đã thu lợi bất chính gần 265 tỷ đồng.

Không những thế, Mạnh và các đồng phạm còn sử dụng hệ thống 2 sổ sách kế toán để kê khai doanh thu, nộp thuế nhằm che giấu doanh thu, lợi nhuận thực tế nhằm trốn thuế, gây thiệt hại cho tài sản Nhà nước hơn 143 tỷ đồng.

Móc nối, mua chuộc cơ quan quản lý

Để vận hành bộ máy sản xuất và tiêu thụ thực phẩm chức năng giả trên diện rộng, Nguyễn Năng Mạnh đã xây dựng một chiến lược bài bản nhắm vào các cơ quan quản lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

Theo quy định, để sản xuất thực phẩm chức năng, nhà máy phải đạt chuẩn GMP (Thực hành sản xuất tốt) do Cục An toàn thực phẩm cấp phép, và mỗi sản phẩm muốn lưu hành phải có Giấy chứng nhận công bố sản phẩm.

Nhận thức rõ các rào cản pháp lý này, Nguyễn Năng Mạnh cùng các đồng phạm đã thống nhất chi ra tổng số tiền hơn 3,4 tỷ đồng để mua chuộc nhiều lãnh đạo và chuyên viên tại cơ quan này, để được “tạo điều kiện” trong tất cả các khâu: từ thẩm định, cấp phép đến hậu kiểm.

Theo điều tra, từ năm 2020 đến 2024, Mạnh đã chi hơn 1 tỷ đồng cho mục đích này. Cụ thể, để được xếp lịch thẩm định sớm, Mạnh tìm gặp Cao Văn Trung (khi đó là Phó trưởng Phòng Giám sát ngộ độc, Cục An toàn thực phẩm, Trưởng Đoàn thẩm định) để đưa 30 triệu đồng, nhờ chuyển cho Nguyễn Thanh Phong và Nguyễn Hùng Long (khi đó là Cục trưởng và Cục phó), sau đó tiếp tục chi thêm 120 triệu đồng chỉ để được “xếp lịch làm việc”.

Tại các buổi thẩm định thực tế vào năm 2020 và 2023, dù Đoàn kiểm tra phát hiện nhiều tồn tại, lỗi vi phạm, nhưng sau khi nhận được các khoản tiền từ 165 triệu đến 210 triệu đồng mỗi lần, các sai phạm đã được bỏ qua.

Thậm chí, Cao Văn Trung còn chủ động ghi giảm số lỗi, hướng dẫn doanh nghiệp cách khắc phục mang tính đối phó; quá trình khắc phục lỗi chỉ được thực hiện qua loa, Trung chỉ đánh giá trên hồ sơ và ảnh chụp do doanh nghiệp gửi qua mà không cần kiểm tra tính xác thực.

Hệ quả là Nguyễn Hùng Long đã ký ban hành 4 Giấy chứng nhận GMP cho hai công ty của Mạnh, tạo “giấy thông hành” pháp lý để các cơ sở này sản xuất thực phẩm giả với số lượng lớn.

Đáng chú ý, vào năm 2022, khi hậu kiểm phát hiện lỗi nghiêm trọng là “không lấy được mẫu do không có sản phẩm trong kho”, Mạnh chỉ cần chi thêm 200 triệu đồng là lỗi này lập tức được bỏ qua.

Không dừng lại ở việc hợp thức hóa nhà máy, Nguyễn Năng Mạnh còn thiết lập một quy trình “bôi trơn” định giá cho việc cấp phép công bố sản phẩm.

Theo đó, để tránh việc hồ sơ bị trả lại nhiều lần hoặc bị kéo dài thời gian gây ảnh hưởng sản xuất, Mạnh giao nhân viên là Hoàng Thị Hương trực tiếp thỏa thuận với chuyên viên Cục An toàn thực phẩm, với “giá” từ 9 đến 12 triệu đồng cho mỗi bộ hồ sơ và được Cục trưởng Nguyễn Thanh Phong đồng ý.

Kết quả là từ tháng 7/2018 đến tháng 4/2025, thông qua Hương, phía Mạnh đã chi tổng cộng 2,36 tỷ đồng cho 10 nhân viên tại Cục An toàn thực phẩm để xin cấp phép thành công cho 236 sản phẩm thuộc 9 công ty trong hệ sinh thái của Nguyễn Năng Mạnh.

Số tiền trên sau đó được chia cho Cục trưởng Nguyễn Thanh Phong, Cục phó Nguyễn Hùng Long và các cán bộ phận có liên quan tại Cục An toàn thực phẩm.

Để hợp thức hóa hồ sơ, Hương còn liên hệ với các đơn vị kiểm nghiệm như Công ty TSL, Viện Kiểm nghiệm An toàn thực phẩm quốc gia để có được các Phiếu kết quả kiểm nghiệm đạt chuẩn một cách bất hợp pháp.

Trong vụ án này, hai đồng phạm của Mạnh là Đỗ Mạnh Hoàng và Hoàng Thị Hương, dù có hành vi giúp sức đưa hối lộ, nhưng do chủ động khai báo và giúp cơ quan điều tra làm rõ vụ án nên không bị xử lý về hành vi này.

Bịt “lỗ hổng” pháp lý

Trước những lỗ hổng pháp lý trong vụ án này, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã chỉ ra một số bất cập trong Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, ngày 2/2/2018 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm, đã tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân lợi dụng để thực hiện hành vi vi phạm nhằm trục lợi.

Theo đó, quy trình sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quy định tại Thông tư 18/2019/TT-BYT, ngày 17/7/2019 của Bộ Y tế hướng dẫn thực hành sản xuất tốt (GMP) trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Quy trình nội bộ gồm: quy trình nghiên cứu phát triển sản phẩm mới; lấy mẫu, lưu mẫu; quản lý mẫu thử nghiệm; quy trình, điều kiện sản xuất thực phẩm bổ sung được quy định tại Luật An toàn thực phẩm và các nghị định của Chính phủ.

Vậy nhưng, Nguyễn Năng Mạnh, Khúc Minh Vũ đã chỉ đạo nhân viên sử dụng công thức các sản phẩm đã được cấp phép công bố hoặc công thức sản phẩm của các công ty khác đang lưu hành trên thị trường để chỉnh sửa, bổ sung (thêm, bớt thành phần, hàm lượng) thành sản phẩm mới.

Quá trình sản xuất, các bị can không xây dựng, thực hiện quy trình sản xuất, công thức sản phẩm và hướng dẫn pha chế cho từng loại sản phẩm; đồng thời việc kiểm nghiệm các sản phẩm này cũng được thực hiện mang tính hình thức.

Từ đó, cơ quan điều tra kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền rà soát, xem xét, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 15, trong đó, đối với thực phẩm chức năng lần đầu đưa ra thị trường phải thành lập Hội đồng khoa học thẩm định báo cáo thử nghiệm về công dụng sản phẩm và bằng chứng khoa học được công bố.

Cùng với đó, trong khâu kiểm nghiệm sản phẩm, cần bổ sung theo hướng kiểm nghiệm cả các chỉ tiêu chất lượng sản phẩm; xác định rõ trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm nghiệm, chứ không chỉ kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn liên quan nấm mốc, vi sinh và kim loại nặng.

Liên quan tới việc cấp phép công bố sản phẩm, cơ quan điều tra kiến nghị cần đưa ra các quy định, tiêu chí thẩm định cụ thể, tăng định lượng, giảm định tính; xác định rõ căn cứ bổ sung, từ chối cấp phép công bố; áp dụng hệ thống quản lý hồ sơ điện tử; đồng thời bỏ quy định miễn kiểm tra nhà nước đối với sản phẩm đạt chứng nhận ISO và chứng nhận HACCP.