Các chuyên gia dịch tễ cảnh báo số ca mắc có xu hướng gia tăng mạnh trong bối cảnh thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi truyền bệnh sinh sôi và phát triển.

Sốt xuất huyết đang bước vào giai đoạn cao điểm tại Việt Nam trong những tháng đầu mùa hè, đặc biệt từ tháng 5 đến tháng 6.

Điều đáng lo ngại là không ít người vẫn xem sốt xuất huyết như một cơn sốt siêu vi thông thường, tự điều trị tại nhà hoặc nhập viện muộn khiến nguy cơ biến chứng nặng tăng cao.

Theo các chuyên gia, muỗi Aedes, tác nhân truyền virus dengue gây sốt xuất huyết  phát triển mạnh trong điều kiện nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và môi trường có nhiều nước đọng. Những vật chứa nước quanh nhà như xô chậu, lốp xe cũ, máng nước hay bình hoa trở thành nơi sinh sản lý tưởng của muỗi trong mùa hè.

Mật độ muỗi tăng kéo theo nguy cơ lây lan dịch bệnh trong cộng đồng tăng nhanh, đặc biệt tại các khu vực đô thị đông dân cư hoặc nơi có điều kiện vệ sinh môi trường chưa đảm bảo.

Bên cạnh đó, nhu cầu đi lại nhiều trong mùa hè, trẻ em nghỉ học và tăng thời gian sinh hoạt ngoài trời cũng khiến khả năng tiếp xúc với muỗi truyền bệnh cao hơn.

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều ca bệnh diễn tiến nặng là triệu chứng ban đầu của sốt xuất huyết khá giống cảm cúm hoặc sốt siêu vi thông thường.

Người bệnh thường sốt cao đột ngột từ 39-40 độ C, kèm đau đầu, đau hốc mắt, đau cơ, đau khớp và mệt mỏi toàn thân. Một số trường hợp có thể buồn nôn, phát ban hoặc chán ăn. Với trẻ nhỏ, dấu hiệu thường gặp là quấy khóc, bỏ bú hoặc lừ đừ.

Nhiều người thấy sốt vài ngày liền tự mua thuốc hạ sốt, truyền dịch hoặc điều trị tại nhà vì cho rằng bệnh sẽ tự khỏi. Tuy nhiên, các bác sỹ cảnh báo sốt xuất huyết thường bước vào giai đoạn nguy hiểm từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, thời điểm người bệnh có thể giảm sốt nhưng lại xuất hiện tình trạng thoát huyết tương, cô đặc máu hoặc xuất huyết nội tạng.

Theo các chuyên gia, không phải mọi trường hợp sốt xuất huyết đều trở nặng nhưng người bệnh cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như đau bụng nhiều, nôn ói liên tục, chảy máu chân răng, chảy máu cam, xuất huyết dưới da, tay chân lạnh, khó thở, tiểu ít hoặc lừ đừ bất thường.

Đây có thể là dấu hiệu bệnh đang chuyển sang giai đoạn nặng với nguy cơ sốc sốt xuất huyết hoặc xuất huyết nội tạng, cần nhập viện ngay để được theo dõi và điều trị kịp thời.

Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền như tiểu đường, tim mạch thường có nguy cơ biến chứng cao hơn khi mắc sốt xuất huyết.

Các bác sỹ cũng cảnh báo nhiều sai lầm phổ biến trong quá trình điều trị tại nhà có thể khiến bệnh diễn tiến nguy hiểm hơn. Người mắc sốt xuất huyết chỉ nên sử dụng paracetamol để hạ sốt theo đúng hướng dẫn. Việc tự ý dùng aspirin hoặc ibuprofen có thể làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng.

Ngoài ra, không ít gia đình có thói quen truyền dịch tại nhà khi người bệnh mệt hoặc ăn uống kém. Tuy nhiên, truyền dịch không đúng chỉ định có thể gây quá tải tuần hoàn, phù phổi và khiến tình trạng bệnh nặng hơn.

Một sai lầm khác là thấy hết sốt thì nghĩ bệnh đã khỏi. Trên thực tế, đây lại chính là thời điểm nguy hiểm nhất của sốt xuất huyết khi biến chứng có thể xuất hiện âm thầm dù thân nhiệt bắt đầu giảm.

Theo khuyến cáo, người bệnh cần nghỉ ngơi đầy đủ, uống nhiều nước và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường trong suốt quá trình mắc bệnh.

Người bệnh có thể bổ sung nước bằng oresol, nước lọc, nước trái cây hoặc súp loãng để hạn chế mất nước. Đồng thời cần theo dõi các biểu hiện như đau bụng, xuất huyết, mệt nhiều hoặc tiểu ít để phát hiện sớm nguy cơ chuyển nặng.

Trong nhiều trường hợp, bác sỹ sẽ chỉ định xét nghiệm máu định kỳ nhằm theo dõi tiểu cầu và hematocrit để đánh giá nguy cơ biến chứng.

Hiện sốt xuất huyết vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Vì vậy, phòng bệnh vẫn là giải pháp quan trọng nhất. Theo Ths.Đỗ Thị Thanh Thủy, Trưởng Khoa Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện 19-8, việc phát hiện sớm bệnh và hiểu rõ những vấn đề lâm sàng trong từng giai đoạn bệnh giúp chẩn đoán sớm, điều trị đúng và kịp thời, nhằm cứu sống người bệnh.

Được biết, trong những năm gần đây, sốt xuất huyết tại Việt Nam vẫn có xu hướng gia tăng theo chu kỳ, xen kẽ những năm số mắc cao. Tuy nhiên, ngoài yếu tố chu kỳ, hiện nay còn có thêm nhiều yếu tố tác động như thời tiết nóng lên, mưa thất thường, đô thị hóa nhanh, mật độ dân cư cao và sự tồn tại của nhiều vật chứa nước trong khu dân cư.

Những yếu tố này có thể làm dịch xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và khó kiểm soát hơn nếu cộng đồng không duy trì thường xuyên các biện pháp phòng bệnh. Vì vậy, công tác giám sát và phòng, chống dịch cần được thực hiện liên tục, không chỉ khi bước vào mùa cao điểm.

Theo đánh giá của ông Võ Hải Sơn, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, trong thời gian tới, sốt xuất huyết có thể tiếp tục gia tăng, nhất là vào các tháng mùa mưa, trong bối cảnh thời tiết nóng ẩm đến sớm và điều kiện sinh hoạt, tích trữ nước tại một số khu vực tạo thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển.

Ông Sơn cũng cho biết, hiện nay, vẫn còn một bộ phận người dân trong cộng đồng hiểu chưa đầy đủ về phòng, chống sốt xuất huyết.

Một số ý kiến cho rằng muỗi truyền bệnh chỉ sinh sản ở nơi nước bẩn, trong khi trên thực tế muỗi vằn thường đẻ trứng ở các dụng cụ chứa nước sạch hoặc nước tương đối sạch ở các khu vực trong và quanh nhà như chum, vại, lọ hoa, xô chậu, khay nước, lốp xe cũ.

Nhiều người còn trông chờ chủ yếu vào phun hóa chất, trong khi biện pháp quan trọng và bền vững nhất vẫn là loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng và diệt bọ gậy hằng tuần. Muỗi vằn thường đốt người vào ban ngày nên người dân cần chủ động phòng muỗi đốt cả ban ngày, không chỉ ban đêm.

Theo bác sỹ Đỗ Thị Thanh Thủy, các biện pháp để phòng ngừa hiệu quả bệnh sốt xuất huyết Dengue bao gồm tiêm vắc-xin sốt xuất huyết cho trẻ từ 4 tuổi và người lớn, có thể bảo vệ hơn 80% trước virus Dengue và giảm hơn 90% nguy cơ nhập viện, với tác dụng kéo dài từ 4-6 năm.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dù đã có vắc-xin sốt xuất huyết nhưng tỷ lệ tiêm chưa cao, một phần do chi phí còn khá lớn, hơn 1 triệu đồng mỗi mũi (tiêm 2 mũi cách nhau 3 tháng).

Còn theo đại diện hệ thống tiêm chủng Long Châu, hiện Việt Nam lưu hành vắc-xin sốt xuất huyết Qdenga. Vắc-xin tiêm cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, kể cả người đã từng mắc bệnh, giúp phòng ngừa cả 4 type virus Dengue.

Lịch tiêm gồm 2 mũi, cách nhau 3 tháng. Hiệu quả bảo vệ đạt hơn 80%, giảm nguy cơ nhập viện do sốt xuất huyết tới hơn 90% khi tiêm đủ phác đồ.

Nói thêm về vắc-xin sốt xuất huyết, GS-TS.Vũ Sinh Nam, Cố vấn cao cấp về sốt xuất huyết Dengue nhấn mạnh, Việt Nam chỉ có thể kiểm soát hiệu quả khi chuyển từ tư duy ứng phó thụ động sang chiến lược chủ động với nhiều biện pháp dự phòng kết hợp.

Theo WHO, chiến lược chủ động phải tích hợp kiểm soát véc tơ truyền bệnh, giám sát dịch tễ, truyền thông thay đổi hành vi, điều trị dựa trên bằng chứng và dự phòng bằng tiêm chủng. Sự phối hợp liên tục giữa các thành tố này sẽ giúp giảm nguy cơ bùng phát dịch và hạn chế ca nặng.

Truyền thông phòng chống sốt xuất huyết không chỉ dừng ở kêu gọi diệt muỗi, lăng quăng mà còn hướng tới thay đổi hành vi bền vững như vệ sinh môi trường, loại bỏ vật dụng chứa nước đọng và nhận diện dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng cần được hình thành như phản xạ tự nhiên trong đời sống.

Công tác dự phòng luôn là lá chắn quan trọng nhất. Ngoài kiểm soát muỗi và lăng quăng, vắc-xin sốt xuất huyết mở ra nhiều hy vọng. Vắc-xin TAK-003 (QDENGA) của Takeda là vắc-xin tứ giá sống, giảm độc lực, tái tổ hợp, sử dụng khung virus DENV-2 để biểu hiện protein cấu trúc của cả bốn type virus Dengue, tạo đáp ứng miễn dịch cân bằng, kể cả ở người chưa từng mắc bệnh.

Cùng với tiêm vắc-xin, người dân cần chủ động diệt muỗi, lăng quăng, bọ gậy, vệ sinh nhà cửa, phát quang bụi rậm, loại bỏ các vật dụng chứa nước đọng, môi trường sinh sống của muỗi; ngủ màn và quản lý chặt chẽ số ca mắc trên địa bàn dân cư.

Đồng thời, cần phát hiện sớm các triệu chứng, nhất là các dấu hiệu cảnh báo, đến khám và điều trị tại các cơ sở y tế uy tín, không tự ý truyền dịch hoặc sử dụng các thuốc không rõ nguồn gốc tại nhà. Đây là những biện pháp thiết thực giúp bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng trước nguy cơ gia tăng của dịch sốt xuất huyết.