Đôi lúc, sự cố rút tiền hàng loạt xảy ra không phải do ngân hàng đó quản trị yếu kém, mà có thể do tin đồn, do tin tặc, do công nghệ, do tác động từ mạng xã hội… Chính vì vậy, việc sửa đổi khung pháp lý, cho phép Ngân hàng Nhà nước (NHNN) phản ứng nhanh, can thiệp kịp thời trong trường hợp xảy ra tình trạng rút tiền hàng loạt, nhằm ngăn ngừa hiệu ứng domino, là rất cần thiết.

Trong Dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) được đưa ra lấy ý kiến các đại biểu Quốc hội tại kỳ họp lần này, Chính phủ đề xuất chuyển quyền quyết cho vay đặc biệt lãi suất 0% (áp dụng với ngân hàng bị rút tiền hàng loạt) từ Thủ tướng Chính phủ sang NHNN.

Đây là đề xuất hợp lý, bởi như đã đề cập ở trên, cùng với sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội, nguy cơ rút tiền hàng loạt có thể xảy ra bất kỳ lúc nào.

Tại Mỹ, Silicon Valley Bank và  First Republic Bank đổ vỡ chỉ trong nháy mắt ít ai ngờ khi bị rút tiền hàng loạt. Sự đổ vỡ của hai ngân hàng này không diễn ra theo cách thường thấy trước đó, mà có sự “góp sức” rất lớn của công nghệ và mạng xã hội với tin đồn “ngân hàng cạn vốn”, khiến người dân ồ ạt đi rút tiền.

Công nghệ ngân hàng số khiến tốc độ rút tiền hàng loạt diễn ra nhanh như vũ bão, đẩy tình hình đến mức không thể kiểm soát. Chỉ trong vòng 1 ngày, cả hai ngân hàng này bị rút hơn 100 tỷ USD. Có thể nói, cả hai ngân hàng trên đều là nạn nhân của mạng xã hội, của tin đồn, của công nghệ… 

Tại Việt Nam, cách đây hơn chục năm, tình trạng rút tiền hàng loạt, nếu diễn ra cũng chỉ ở một vài chi nhánh và tình hình sẽ ổn định sau ít ngày, thì hiện nay, với sự lan truyền của mạng xã hội và sự phát triển của công nghệ, hành vi rút tiền hàng loạt có thể diễn ra trên quy mô rộng, với tốc độ rất nhanh và rất khó kiểm soát.

Trường hợp Ngân hàng SCB cho thấy, thông tin về thanh khoản của ngân hàng này lan truyền với tốc độ rất nhanh trên mạng xã hội, khiến người dân ồ ạt rút tiền. Tình hình lúc đó đòi hỏi phải can thiệp ngay và luôn, nhưng thực tế, NHNN chỉ có thể kịp thời lên tiếng trấn an, còn sự hỗ trợ thanh khoản lại khá chậm do phải tuân thủ các thủ tục hành chính. Điều này càng đẩy tình trạng rút tiền hàng loạt tại SCB thêm căng thẳng.

Bối cảnh hiện nay đã khác, người dân không cần xếp hàng, mà có thể rút tiền online ngay lập tức khi có thông tin xấu. Do đó, NHNN cũng phải can thiệp ngay tức thì để “cứu” ngân hàng, thay vì phải trình xin các cấp.

Thực tế, cho vay đặc biệt lãi suất 0% từ NHNN không ảnh hưởng đến ngân sách, vì khoản cho vay này được lấy từ nguồn tiền thực hiện chức năng của ngân hàng trung ương về phát hành tiền, không sử dụng nguồn tiền ngân sách.

Số lượng khoản vay đặc biệt lãi suất 0% cũng không nhiều. Thông thường, khi tổ chức tín dụng nào có nhu cầu thanh khoản, thì NHNN đã hỗ trợ thông qua tái cấp vốn, cho vay trên thị trường mở… Những ngân hàng nào manh nha “có vấn đề” thì được NHNN can thiệp từ sớm, từ xa. Do vậy, khoản cho vay đặc biệt lãi suất 0% chỉ áp dụng với những ngân hàng bị rút tiền hàng loạt.

Việc áp dụng lãi suất 0%, thậm chí cho vay không cần tài sản đảm bảo trong trường hợp này cũng hợp lý. Lý do là, với các ngân hàng đang lâm vào khó khăn, mất khả năng chi trả, thì việc phải trả lãi cho các khoản vay nhằm duy trì hoạt động của hệ thống là cả một vấn đề.

Tương tự, với những ngân hàng trong tình cảnh nguy cấp, dù không còn tài sản đảm bảo, NHNN vẫn phải cho vay đặc biệt. Nếu không, tổ chức tín dụng đó sẽ không có khả năng chi trả. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người gửi tiền, mà còn dẫn đến rút tiền lan truyền, đe dọa an toàn hệ thống.

Với Việt Nam, do nguồn lực của bảo hiểm tiền gửi và ngân sách nhà nước còn hạn chế, việc cho phép tổ chức tín dụng phá sản không dễ, nên biện pháp cho vay đặc biệt lãi suất 0%, không có tài sản đảm bảo là cần thiết. Việc này giúp tránh được hiệu ứng domino, hạn chế những tổn thất nghiêm trọng về kinh tế, trật tự an toàn xã hội, giảm thiểu ảnh hưởng bất lợi đến an toàn hệ thống.

Tất nhiên, khi được trao quyền cho vay đặc biệt lãi suất 0%, NHNN cũng phải rà soát, sửa đổi các quy định hiện hành để tránh rủi ro, tránh lạm dụng chính sách, làm giảm động lực tái cấu trúc nội tại của những tổ chức tín dụng yếu kém. Ngoài ra, cần tăng cường tính minh bạch về trình tự, thủ tục cho vay, đồng thời phòng tránh rủi ro về đạo đức, rủi ro về chính sách và hiệu ứng phụ, bảo đảm công bằng thị trường.