Tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ đầu năm học 2026 - 2027 đang nhận được sự quan tâm của dư luận. Để nhìn nhận đầy đủ vấn đề, cần đặt những điểm thiếu sách trong toàn bộ quá trình từ dự báo nhu cầu, đăng ký mua sách, triển khai chính sách hỗ trợ của địa phương đến sản xuất, in ấn và phân phối.

Thực tế năm nay cho thấy nhiều yếu tố cùng xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn đã làm thay đổi đáng kể kế hoạch cung ứng được xây dựng trước đó. Nhu cầu sách giáo khoa phát sinh trên toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu, mức biến động lớn đối với một chuỗi sản xuất cần nhiều thời gian chuẩn bị.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam hoạt động theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn, chịu các quy định về quản lý và sử dụng vốn nhà nước. Điều này đồng nghĩa kế hoạch in phải gắn với nhu cầu thực tế, đơn đặt hàng và yêu cầu kiểm soát tồn kho, thay vì có thể chủ động in một lượng lớn sách vượt nhu cầu đã xác định để dự trữ.

Trước nhu cầu tăng mạnh ngoài dự báo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang huy động tối đa công suất của các nhà in đối tác, tăng sản lượng và điều phối nguồn sách để xử lý những điểm thiếu cục bộ. Ảnh: Thanh Tùng

Ở đầu chuỗi cung ứng, kế hoạch in, tái bản và phân phối được xây dựng trên cơ sở danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng từ hệ thống giáo dục tại các địa phương. Những thay đổi của dữ liệu đầu vào, bởi vậy, tác động trực tiếp đến các khâu sản xuất phía sau.

Năm học 2026 - 2027, việc sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp, sáp nhập trường lớp và kiện toàn ban giám hiệu tại nhiều cơ sở giáo dục đã ảnh hưởng đến tiến độ tổng hợp nhu cầu. Kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn có vai trò điều tiết nhu cầu từ tháng 6, tháng 7 bị gián đoạn tại một số địa bàn và TP.HCM là một ví dụ.

Cụ thể, tại TP này, đến ngày 25/8/2026, vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Nhu cầu vốn có thể được xác định sớm qua nhà trường chuyển sang hệ thống bán lẻ sát ngày khai giảng, dẫn đến quá tải tại một số điểm bán.

Cùng với biến động trường lớp, chính sách hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa cũng làm thay đổi đáng kể nhu cầu. Nghị định 271/2026/NĐ-CP ngày 3/7/2026 quy định lộ trình miễn phí sách giáo khoa bắt buộc từ năm học 2029 - 2030, đồng thời yêu cầu UBND cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán, bảo đảm sách được nhập kho thư viện trước thời điểm quy định.

Tuy nhiên, trong năm học 2026 - 2027, một số địa phương lựa chọn triển khai chính sách hỗ trợ sớm hơn lộ trình chung. Theo tài liệu, thời điểm các kế hoạch này được công bố, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng phục vụ năm học mới. Đến ngày 12/9, việc triển khai tại 10 địa phương được đề cập trong tài liệu vẫn gặp những vướng mắc liên quan đến kinh phí, thủ tục phê duyệt hoặc phương án mua sắm.

Những thay đổi đó đặt chuỗi cung ứng trước yêu cầu phải tiếp tục điều chỉnh sau thời điểm phần lớn kế hoạch sản xuất đã được thực hiện. Ngày 21/7/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã có Công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các sở giáo dục và đào tạo, thông tin về quy trình và thời gian cần thiết đối với việc đấu thầu, in, hoàn thiện sách trong trường hợp phát sinh đơn hàng bổ sung.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy khoảng thời gian chuẩn bị sách bị thu hẹp đáng kể. TP. Huế ban hành kế hoạch ngày 10/8, đến ngày 29/8 phải hủy thầu để điều chỉnh quy mô từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng. Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27/8; TP.HCM và Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8; Quảng Ninh phải thay đổi phương thức mua sắm sau lúc Nghị định 271 được ban hành.

Những nhu cầu lớn phát sinh sát ngày khai giảng

Đắk Lắk là một trường hợp cho thấy sự chênh lệch giữa kế hoạch cung ứng ban đầu và nhu cầu phát sinh từ chính sách hỗ trợ. Ngày 21/8, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk thông báo nhu cầu 2,31 triệu bản sách giáo khoa miễn phí, đồng thời xác định số liệu này là cơ sở xây dựng phương án, chưa thay thế đơn đặt hàng hoặc hợp đồng mua sách.

Ngày 27/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có Công văn số 1484/NXBGDVN trao đổi về thời gian cần thiết cho quá trình đấu thầu và in sách, đồng thời dự kiến cung cấp trước 1 triệu bản trong tháng 11/2026.

Bên cạnh đó, Nhà xuất bản cũng đề nghị địa phương rà soát một số nội dung đăng ký đối với các môn học lựa chọn, chuyên đề cấp trung học phổ thông và chốt đơn hàng chính thức trước ngày 30/8. Theo tài liệu, sau thời điểm này đơn vị chưa nhận được phản hồi từ địa phương.

Trong khi đó, tính đến ngày 7/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng 6,8 triệu bản sách giáo khoa cho Đắk Lắk, đạt 100% kế hoạch phát hành ban đầu.

Tại Khánh Hòa, ngày 27/8, chỉ khoảng một tuần trước khai giảng, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho học sinh vùng III. Chính sách làm phát sinh thêm nhu cầu 342.868 bản.

Trước thời điểm nghị quyết được ban hành, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng hơn 2 triệu bản, đáp ứng đơn đặt hàng ban đầu của địa phương. Phần nhu cầu mới tiếp tục phải trải qua các thủ tục mua sắm, tổ chức in và vận chuyển trước lúc có thể đến tay học sinh.

Các trường hợp trên cho thấy một đặc thù quan trọng của thị trường sách giáo khoa. Nhu cầu có thể thay đổi rất nhanh sau một quyết định chính sách, nhưng năng lực sản xuất không thể tăng tương ứng chỉ trong vài ngày.

Để có thêm hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu cuốn sách, doanh nghiệp phải chuẩn bị giấy và vật tư, bố trí công suất nhà in, in ấn, đóng cuốn rồi tổ chức vận chuyển đến các địa bàn. Với những đơn hàng phát sinh sát hoặc sau khai giảng, thời gian trở thành thách thức lớn không kém sản lượng.

Trước nhu cầu tăng mạnh ngoài dự báo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang huy động tối đa công suất của các nhà in đối tác, tăng sản lượng và điều phối nguồn sách để xử lý những điểm thiếu cục bộ.

Tính đến giữa tháng 9/2026, tổng lượng sách giáo khoa được cung ứng đã đạt gần 240 triệu bản. Nhà xuất bản đồng thời mở miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử để giáo viên, học sinh có thể sử dụng trong thời gian chờ sách giấy bổ sung và đặt mục tiêu hoàn thành cung cấp lượng sách in còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng nhìn nhận những hạn chế trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung, đồng thời thành lập Tổ công tác phản ứng nhanh hoạt động 24/7 để rà soát tình hình, phối hợp điều chuyển sách giữa các địa phương có nguồn cung khác nhau và xử lý những điểm thiếu phát sinh.

Những nỗ lực tăng công suất, in bổ sung và điều chuyển nguồn hàng có thể giải quyết tình trạng thiếu sách trước mắt, song diễn biến của năm học 2026 - 2027 cũng đặt ra yêu cầu nhìn lại toàn bộ chuỗi cung ứng.

Sách giáo khoa không bắt đầu từ nhà in. Trước mỗi cuốn sách được sản xuất là dữ liệu về số lượng học sinh, cơ cấu môn học, nhu cầu của từng trường, kế hoạch hỗ trợ của địa phương, nguồn ngân sách và thủ tục mua sắm. Những dữ liệu này càng được xác định sớm và chính xác, đơn vị xuất bản càng có điều kiện chủ động chuẩn bị vật tư, tổ chức in và phân phối.

Đặc biệt, với những địa phương muốn triển khai chính sách hỗ trợ hoặc miễn phí sách giáo khoa sớm hơn lộ trình chung, việc xác định nhu cầu và nguồn lực cần được thực hiện đủ sớm. Tài liệu đề xuất kế hoạch nhu cầu được phê duyệt trước ngày 30/10 hằng năm, tạo khoảng thời gian cần thiết để tổ chức sản xuất và đưa sách vào hệ thống trước năm học tiếp theo.

Nhu cầu tăng gần 70 triệu bản so với dự báo trong năm nay là biến động lớn đối với cả chuỗi cung ứng. Những điểm thiếu sách cục bộ cần tiếp tục được xử lý, đồng thời trách nhiệm ở từng khâu cũng cần được nhìn nhận đầy đủ.

Với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, gần 240 triệu bản đã được cung ứng và hàng triệu bản đang tiếp tục được in bổ sung. Phần việc còn lại là đưa đúng đầu sách đến đúng địa bàn trong thời gian sớm nhất, để những biến động của chuỗi cung ứng không làm gián đoạn việc học của học sinh.