Quản lý an toàn thực phẩm đang đứng trước một thay đổi đáng chú ý về phương thức, từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Một trong những nền tảng quan trọng cho quá trình này là xây dựng hệ thống thông tin thống nhất trên phạm vi cả nước, giúp cơ quan chức năng theo dõi thực phẩm từ sản xuất, chế biến đến lưu thông và tiêu dùng.

Thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất, người dân có quyền tiếp cận thông tin về tình trạng vi phạm, các sự cố an toàn thực phẩm và danh sách cơ sở vi phạm.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, định hướng trên được triển khai trong quá trình trả lời kiến nghị của cử tri Hà Nội về việc thiết lập hệ thống danh sách và công khai trên toàn quốc các cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm.

Nghị quyết số 184/NQ-CP ngày 9/7/2026 của Chính phủ về phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật tháng 7 đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương, từng bước chuyển đổi số hoạt động quản lý theo chuỗi cung ứng.

Hệ thống dự kiến thu thập, cập nhật và quản lý thông tin phục vụ giám sát, kiểm tra, phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố. Dữ liệu đồng thời hỗ trợ truy xuất nhanh nguồn gốc thực phẩm đang lưu thông trên thị trường.

Điểm đáng chú ý là dữ liệu an toàn thực phẩm sẽ không tồn tại riêng lẻ mà được liên thông với dữ liệu đăng ký doanh nghiệp, dữ liệu sản xuất ban đầu và những nguồn dữ liệu liên quan. Công nghệ nhận diện điện tử cũng được định hướng ứng dụng để truy xuất quá trình sản xuất và lưu thông thực phẩm.

Thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất, người dân có quyền tiếp cận thông tin về tình trạng vi phạm, các sự cố an toàn thực phẩm và danh sách cơ sở vi phạm. Cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương được phân quyền truy cập dữ liệu để phát hiện dấu hiệu bất thường, phục vụ kiểm tra, giám sát và xử lý.

Việc hình thành một cơ sở dữ liệu chung được kỳ vọng khắc phục tình trạng thông tin phân tán giữa các khâu và các cơ quan quản lý. Một sản phẩm có vấn đề có thể được đối chiếu với thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh, kết quả thử nghiệm, thanh tra, kiểm tra và những dữ liệu liên quan để phục vụ xác định nguy cơ và truy xuất.

Định hướng này gắn với quá trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm. Sau 15 năm thi hành, Bộ Y tế đánh giá Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ một số điểm nghẽn như phân công quản lý còn phân mảnh, chưa tiếp cận đầy đủ phương thức quản lý dựa trên rủi ro, hạ tầng dữ liệu số chưa liên thông và một số quy định về kiểm nghiệm chưa đồng bộ với hệ thống pháp luật.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026. Một trong những thay đổi trọng tâm là chuyển từ kiểm soát từng công đoạn sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất ban đầu, chế biến, lưu thông, phân phối đến tiêu dùng, đồng thời tăng ứng dụng công nghệ và kết nối dữ liệu.

Cùng với số hóa dữ liệu, cách thức hậu kiểm cũng được định hướng thay đổi. Theo Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Chu Quốc Thịnh, dự thảo chuyển mạnh sang quản lý theo chuỗi và dựa trên phân tích nguy cơ. Thực phẩm sẽ được phân nhóm theo mức độ rủi ro để áp dụng biện pháp quản lý tương ứng.

Dự thảo đưa ra bốn nhóm biện pháp gồm quản lý sản phẩm, quản lý cơ sở, quản lý sự cố an toàn thực phẩm và hậu kiểm. Hoạt động hậu kiểm được quy định rõ hơn theo hướng tăng thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu giám sát thị trường và kiểm tra hồ sơ sau công bố.

Hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số cũng được đưa vào diện quản lý chặt hơn. Cơ sở kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử phải công khai thông tin pháp lý của sản phẩm, còn nền tảng có trách nhiệm kiểm soát và xác thực thông tin theo quy định.

Với dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến, cơ sở kinh doanh phải công khai tên, địa chỉ, địa điểm hoạt động thực tế và thông tin liên quan đến an toàn thực phẩm. Các nền tảng phải có kênh tiếp nhận phản ánh từ người tiêu dùng và người giao hàng, tạo dữ liệu phục vụ truy xuất, xử lý nếu xảy ra sự cố.

Cục trưởng Chu Quốc Thịnh xác định hai trụ cột quan trọng của mô hình quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi là cơ sở dữ liệu quốc gia và hệ thống quản lý theo một đầu mối. Cơ sở dữ liệu dự kiến tích hợp thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh, vòng đời sản phẩm, các vụ ngộ độc, kết quả thử nghiệm, thanh tra, kiểm tra và những dữ liệu liên quan.

Bên cạnh công cụ quản lý, khả năng tiếp cận và kiểm chứng thông tin của người tiêu dùng được coi là một mắt xích quan trọng trong kiểm soát an toàn thực phẩm.

Bộ Y tế khuyến cáo người dân cần hiểu đúng công dụng của thực phẩm chức năng, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và không tin vào quảng cáo thổi phồng sản phẩm như thuốc chữa bệnh. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Trước lúc lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng cần kiểm tra thông tin về giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố, nội dung quảng cáo, thành phần, ngày sản xuất, hạn sử dụng, công dụng, đối tượng sử dụng và tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về sản phẩm.

Đặc biệt, với quảng cáo thực phẩm trên mạng xã hội, một số dấu hiệu cần cảnh giác gồm tuyên bố sản phẩm có khả năng chữa khỏi bệnh, sử dụng hình ảnh, tên, trang phục hoặc ý kiến của bác sỹ, nhân viên y tế để quảng cáo sản phẩm hoặc không thể hiện cảnh báo thực phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Việc kết nối dữ liệu từ cơ sở sản xuất, sản phẩm, kết quả kiểm tra đến các vi phạm và sự cố sẽ tạo nền tảng để hoạt động quản lý chuyển dần từ xử lý sau vi phạm sang nhận diện nguy cơ sớm hơn. Người tiêu dùng cũng có thêm công cụ kiểm chứng trước lúc lựa chọn thực phẩm, thay vì chỉ dựa vào thông tin do người bán hoặc quảng cáo cung cấp.