Số ca sốt xuất huyết Dengue tại miền Nam đang ở mức đáng lưu ý, chiếm 73,1% tổng số ca mắc trên cả nước. Dù bất kỳ ai cũng có thể diễn tiến nặng, người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền và người thừa cân, béo phì là những nhóm cần được theo dõi sát hơn để kịp thời phát hiện dấu hiệu cảnh báo.

Tại Tọa đàm “Ai có nguy cơ chuyển nặng khi mắc sốt xuất huyết?” vừa được CDC TP.HCM tổ chức, các chuyên gia cho biết, sốt xuất huyết Dengue không phải căn bệnh chỉ đáng lo ở những người có sức khỏe yếu, bởi ngay cả người trẻ, khỏe mạnh vẫn có thể chuyển nặng rất nhanh nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời.

Bệnh nhân sốt xuất huyết điều trị tại cơ sở y tế.

TS.Thân Hà Ngọc Thể, Chủ tịch Hội Y học Chăm sóc giảm nhẹ Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Lão khoa TP.HCM cho biết, ở người cao tuổi, quá trình lão hóa kéo theo suy giảm chức năng miễn dịch và giảm khả năng dự trữ sinh lý, trong khi các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch hay bệnh thận mạn có thể làm việc điều trị sốt xuất huyết trở nên phức tạp hơn.

Đáng lưu ý, biểu hiện bệnh ở nhóm này không phải lúc nào cũng điển hình, thay vì sốt cao hay đau nhức rõ rệt, người bệnh có thể chỉ bồn chồn, lừ đừ, lú lẫn, những dấu hiệu rất dễ bị bỏ sót hoặc nhầm với các vấn đề sức khỏe thường gặp ở tuổi già.

Việc bù dịch ở người cao tuổi cũng cần được đánh giá và theo dõi chặt chẽ, bởi cả thiếu dịch và quá tải dịch đều có thể khiến tình trạng bệnh phức tạp hơn, nhất là ở người có bệnh tim mạch hoặc chức năng thận suy giảm.

Với trẻ em, bác sỹ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 lưu ý, nhóm dưới 1 tuổi, trẻ thừa cân, béo phì hoặc có bệnh lý đi kèm cần được quan sát kỹ hơn. Ở trẻ nhũ nhi, biểu hiện ban đầu có thể không rõ, trong khi diễn biến nặng có thể xuất hiện bất ngờ. Với trẻ lớn hơn, tình trạng thừa cân, béo phì cũng làm tăng nguy cơ biến chứng, trong đó có sốc sốt xuất huyết do thoát huyết tương.

Phụ nữ mang thai cũng là nhóm cần được theo dõi sát bởi sốt xuất huyết có thể liên quan đến các biến chứng ở cả mẹ và thai nhi, như xuất huyết sau sinh, sinh non hoặc trẻ nhẹ cân. Trong thai kỳ, phụ nữ cần ưu tiên các biện pháp phòng muỗi đốt và trao đổi với nhân viên y tế về kế hoạch dự phòng phù hợp.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh không nên tạo cảm giác rằng chỉ những nhóm nguy cơ mới có thể gặp biến chứng. Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM thời gian gần đây từng tiếp nhận hai bệnh nhân 16 và 21 tuổi trong tình trạng nguy kịch, một trường hợp phải điều trị ECMO hơn một tháng với chi phí gần 1 tỷ đồng, trường hợp còn lại phải lọc máu liên tục suốt 45 ngày. Ngày 8/9, bệnh viện cũng ghi nhận một ca tử vong ở người bệnh 20 tuổi do sốt xuất huyết Dengue nặng.

“Bác sỹ không bao giờ dám chủ quan khẳng định ca này sẽ nhẹ hay ca kia sẽ nặng. Tất cả bệnh nhân đều có khả năng trở nặng”, bác sỹ Trương Hữu Khanh nhấn mạnh.

Một trong những điểm dễ khiến người bệnh chủ quan là cảm giác “hết sốt nghĩa là đã khỏi”. Với sốt xuất huyết Dengue, giai đoạn nguy hiểm lại thường rơi vào ngày thứ 3-7 của bệnh, đúng vào thời điểm người bệnh có thể đã giảm sốt. Nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành sốc do thoát huyết tương, xuất huyết nặng hoặc tổn thương các cơ quan như gan, thận, tim, phổi và não.

Những dấu hiệu cảnh báo cần đặc biệt lưu ý gồm vật vã, lừ đừ, li bì; đau bụng nhiều và liên tục, đặc biệt vùng gan; nôn ói nhiều; chảy máu chân răng, chảy máu mũi; nôn ra máu, đi ngoài ra máu; kinh nguyệt nhiều bất thường; tiểu ít, tay chân lạnh.

Ở người cao tuổi, dấu hiệu có thể kín đáo hơn như buồn ngủ, kích động, lú lẫn, tiểu ít, thở nhanh hoặc khó thở. Đặc biệt, người đang sử dụng thuốc chẹn beta trong điều trị tim mạch hoặc tăng huyết áp có thể không biểu hiện nhịp tim nhanh dù đã có tình trạng sốc, vì vậy không nên chờ đến khi xuất hiện dấu hiệu tim đập nhanh mới nghĩ đến nguy cơ diễn biến nặng.

Khi có các dấu hiệu cảnh báo, nhất là ở những người thuộc nhóm nguy cơ cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá thay vì tiếp tục tự theo dõi tại nhà.

Trước đó, về dùng thuốc điều trị sốt xuất huyết, PGS-TS.DS.Nguyễn Tuấn Dũng, cố vấn chuyên môn cấp cao của Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu cho biết, paracetamol (acetaminophen) là thuốc được sử dụng để hạ sốt trong trường hợp sốt xuất huyết, người bệnh không nên tự ý sử dụng aspirin, ibuprofen hoặc các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như diclofenac, naproxen...

Điều đáng lưu ý là đây đều là những loại thuốc khá quen thuộc, thường được người dân nghĩ tới khi sốt, đau đầu hoặc đau nhức cơ thể. Sốt xuất huyết có thể gây giảm tiểu cầu và rối loạn cầm máu. Trong bối cảnh đó, tác dụng lên chức năng tiểu cầu của các thuốc chống viêm không steroid có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết.

Aspirin gây ức chế không hồi phục kết tập tiểu cầu, trong khi các NSAID khác cũng có thể làm giảm kết tập tiểu cầu ở những mức độ khác nhau. Nhóm thuốc này còn có khả năng gây tổn thương niêm mạc dạ dày, tá tràng, từ đó làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.

Một nguy cơ khác liên quan đến chức năng thận. Người mắc sốt xuất huyết có thể giảm thể tích tuần hoàn do thoát huyết tương. NSAID làm giảm tổng hợp prostaglandin tại thận, có thể làm giảm tưới máu thận và tăng nguy cơ tổn thương thận cấp.

Ngoài ra, tác dụng giảm đau mạnh của thuốc có thể phần nào che lấp triệu chứng, khiến việc nhận biết những dấu hiệu cảnh báo bệnh chuyển nặng trở nên khó khăn hơn.

Với người lớn trên 50 kg, paracetamol thường được sử dụng ở liều 500–1.000 mg mỗi lần, các lần dùng cách nhau 4-6 giờ khi cần và tổng liều không vượt quá 4.000 mg trong 24 giờ. Tuy nhiên, tổng lượng paracetamol phải được tính từ tất cả các thuốc người bệnh đang sử dụng.

Những người mắc bệnh gan, bệnh thận, thường xuyên sử dụng rượu hoặc suy dinh dưỡng, cân nặng dưới 50 kg cần đặc biệt thận trọng. Liều và khoảng cách giữa các lần sử dụng thuốc có thể cần được điều chỉnh tùy tình trạng từng người và nên có hướng dẫn của nhân viên y tế

Một tình huống không hiếm gặp là người bệnh đã uống ibuprofen hoặc aspirin trước khi biết mình mắc hoặc nghi mắc sốt xuất huyết. PGS-TS.DS.Nguyễn Tuấn Dũng khuyến cáo người bệnh không nên hoảng sợ, đồng thời tuyệt đối không tự tìm thêm thuốc để “giải” loại thuốc đã uống. Việc cần làm là ngừng aspirin, ibuprofen và các NSAID khác, sau đó thông báo với bác sỹ cụ thể tên thuốc, hàm lượng, thời điểm sử dụng và số liều đã uống để được đánh giá phù hợp.

Nếu cần hạ sốt hoặc giảm đau, người bệnh có thể sử dụng paracetamol với liều thích hợp. Quan trọng hơn, tình trạng sức khỏe cần tiếp tục được theo dõi sát để kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Một nguy cơ khác đến từ các thuốc cảm cúm phối hợp. Không ít sản phẩm chứa sẵn paracetamol nhưng người sử dụng không để ý thành phần, sau đó tiếp tục uống thêm paracetamol riêng để hạ sốt. Việc cộng dồn lượng thuốc từ nhiều sản phẩm có thể dẫn tới quá liều.

Một số thuốc cảm cúm còn có thể chứa ibuprofen, aspirin hoặc những thành phần khác không phù hợp với người nghi mắc sốt xuất huyết. Vì vậy, chuyên gia khuyến cáo không nên tự ý sử dụng các thuốc cảm cúm phối hợp trong giai đoạn này.

Các chuyên gia khuyến cáo phòng bệnh cần được thực hiện đồng thời ở nhiều lớp, trong đó quan trọng nhất vẫn là kiểm soát muỗi và lăng quăng, loại bỏ nước đọng, giữ vệ sinh môi trường sống, ngủ màn kể cả ban ngày và hạn chế muỗi đốt. Trong mùa cao điểm, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền nên đi khám sớm nếu xuất hiện sốt và cần cung cấp đầy đủ cho bác sỹ thông tin về bệnh nền cũng như các thuốc đang sử dụng.

Bên cạnh việc kiểm soát muỗi và theo dõi bệnh đúng hướng dẫn, người dân có thể trao đổi với nhân viên y tế về tiêm chủng phòng sốt xuất huyết Dengue để được tư vấn theo độ tuổi và chỉ định cụ thể.

 Việt Nam lưu hành vắc-xin sốt xuất huyết Qdenga. Vắc-xin tiêm cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, kể cả người đã từng mắc bệnh, giúp phòng ngừa cả 4 type virus Dengue.

Lịch tiêm gồm 2 mũi, cách nhau 3 tháng. Hiệu quả bảo vệ đạt hơn 80%, giảm nguy cơ nhập viện do sốt xuất huyết tới hơn 90% khi tiêm đủ phác đồ. Chuyên gia cho rằng ý nghĩa lớn nhất của vắc-xin không chỉ nằm ở việc giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn giúp hạn chế các ca diễn tiến nặng, giảm áp lực cho hệ thống y tế trong mùa dịch và góp phần bảo vệ nhóm nguy cơ cao như trẻ em.

Tuy nhiên, vắc-xin không dành cho người quá mẫn với bất kỳ thành phần nào của vắc-xin, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Với người suy giảm miễn dịch, người nhiễm HIV, vui lòng tham khảo ý kiến nhân viên y tế để được hướng dẫn phù hợp với từng trường hợp cụ thể.