Thuế khoán “cản chân” hộ kinh doanh lên doanh nghiệp

Theo thống kê đến cuối năm 2024, cả nước ta có khoảng 3,6 triệu hộ và cá nhân kinh doanh đang được quản lý thuế, trong đó 2,2 triệu hộ kinh doanh ổn định. 

Từ 1/6/2025, hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với hệ thống quản lý của cơ quan Thuế, tạo ra sự phân mảnh trong hệ thống quản lý khi một phần hộ kinh doanh áp dụng công nghệ hiện đại, nhưng phần lớn vẫn duy trì phương thức truyền thống. (Ảnh tư liệu).

Mức thuế khoán trung bình chỉ khoảng 686.000 đồng/tháng, thấp hơn gần 5 lần so với mức thuế kê khai trung bình 3,29 triệu đồng/tháng. Có khoảng 4.000 hộ kinh doanh có doanh thu trên 10 tỷ đồng nhưng hơn một nửa vẫn nộp thuế khoán với mức rất thấp, chỉ khoảng 0,4% doanh thu.

Từ những con số trên, Bộ Tài chính nhận định rằng, việc duy trì quy định sẽ dẫn đến thất thu nghiêm trọng từ các hộ kinh doanh lớn.

Thu ngân sách nhà nước từ hộ, cá nhân kinh doanh 3 tháng đầu năm 2025 ước đạt 8.695 tỷ đồng, tăng 25,7% so với cùng kỳ năm 2024. So với các nước, tỷ lệ hộ kinh doanh so với dân số Việt Nam năm 2024 chỉ đạt 2,17%, thấp hơn nhiều so với Mỹ (6,88%), Canada (8,79%), Anh (8,55%), Ấn Độ (4,19%), Thái Lan (5,63%)...

So với các chuẩn mực quốc tế, việc duy trì thuế khoán là không phù hợp với xu hướng minh bạch hóa quản lý thuế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu kinh tế số chiếm 30% GDP vào năm 2030, đòi hỏi hệ thống quản lý thuế hiện đại và tích hợp.

Tỷ lệ hộ kinh doanh so với dân số Việt Nam năm 2024 chỉ đạt 2,17%, thấp hơn nhiều so với Mỹ (6,88%), Canada (8,97%), Anh (8,55%), Ấn Độ (4,19%), và Thái Lan (5,63%). Việc duy trì thuế khoán không khuyến khích hộ kinh doanh phát triển và chuyển đổi thành doanh nghiệp.

“Trong bối cảnh nền kinh tế số được dự báo sẽ tăng trưởng gấp 11 lần vào năm 2030, đạt 220 tỷ USD, việc không kiểm soát được doanh thu thực tế và giao dịch điện tử của hàng trăm nghìn hộ kinh doanh online sẽ gây trở ngại lớn cho quá trình chuyển đổi số quốc gia”, Bộ Tài chính nhận định.

Bên cạnh đó, việc không theo dõi được dòng tiền thực tế của 286.000 hộ kinh doanh có doanh thu từ 200 triệu đến dưới 1 tỷ đồng tạo rủi ro về rửa tiền, gian lận thuế và ảnh hưởng đến an ninh kinh tế.

Do đó, Bộ Tài chính đề xuất sẽ áp dụng pháp pháp quản lý thuế linh hoạt và theo rủi ro; thúc đẩy sử dụng công nghệ trong khai, nộp thuế; đơn giản thủ tục hành chính thuế.

Đồng thời, bổ sung quy định để khuyến khích cá nhân kinh doanh (hộ kinh doanh) chuyển đổi hình thức kinh doanh sang doanh nghiệp siêu nhỏ, vừa và nhỏ. Quy định cho cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ không có kế toán nhưng sử dụng sổ sách để ghi chép doanh thu thực tế, quy định tỷ lệ % trên doanh thu đảm bảo công bằng giữa cá nhân kinh doanh (hộ kinh doanh) có doanh thu tương đương doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Bãi bỏ thuế khoán

Vốn dĩ trước đây, thuế khoán được áp dụng cho hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ nhằm đơn giản hóa thủ tục thuế, phù hợp với khả năng quản lý và tuân thủ của các đối tượng này. Phương pháp này tính thuế dựa trên mức doanh thu ước lượng do cơ quan thuế ấn định, không yêu cầu kê khai chi tiết từng giao dịch, giúp giảm chi phí, thời gian và tạo thuận lợi cho các hộ kinh doanh quy mô nhỏ chưa có hệ thống kế toán hoặc phần mềm quản lý. Tuy nhiên, qua triển khai đã phát sinh những bất cập cần phải sửa đổi, bổ sung phù hợp thực tiễn.

Tại dự án Luật này, Bộ Tài chính đề xuất đổi mới toàn diện phương thức quản lý thuế, phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp siêu nhỏ và cá nhân kinh doanh (hộ kinh doanh), nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân theo Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó bãi bỏ hình thức khoán thuế, khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp và thực hiện triệt để hóa đơn điện tử kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.

Chính sách cũng nhằm nâng cao tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong quản lý thuế khu vực này, đồng thời tạo thuận lợi cho doanh nghiệp siêu nhỏ và cá nhân kinh doanh thông qua ứng dụng công nghệ, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường tính chủ động. Việc chuyển đổi từ phương pháp quản lý thuế khoán sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro được xem là bước tiến quan trọng.

Bộ Tài chính lý giải, việc giữ nguyên quy định hiện hành sẽ giúp ổn định pháp lý trong ngắn hạn, tránh chi phí và thời gian xây dựng, ban hành các quy định mới trong giai đoạn chuyển tiếp và sắp xếp bộ máy. 

Tuy nhiên, nếu tiếp tục duy trì các quy định hiện hành sẽ dẫn đến mâu thuẫn với Nghị quyết 68/NQ-TW của Bộ Chính trị về xóa bỏ hình thức khoán thuế đối với hộ kinh doanh chậm nhất trong năm 2026. Điều này tạo ra sự bất đồng trong hệ thống pháp luật khi từ 1/1/2026 sẽ chính thức bỏ thuế khoán đối với hộ kinh doanh.