Nhận diện điểm nghẽn lớn nhất

Sau 18 tháng triển khai, Nghị quyết số 57-NQ/TW (Nghị quyết 57) đã đạt nhiều kết quả tích cực. Thể chế từng bước được hoàn thiện, hạ tầng số phát triển nhanh, các công nghệ chiến lược được xác lập, nhiều doanh nghiệp và địa phương xuất hiện những mô hình, cách làm sáng tạo.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 18 tháng thực hiện Nghị quyết 57, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, Nghị quyết đã từng bước đi vào cuộc sống. Theo Tổng Bí thư, khoa học, công nghệ không ở đâu xa, mà hiện diện trong từng sản phẩm nông nghiệp, OCOP, dịch vụ du lịch, quy trình hành chính, nền tảng dữ liệu, doanh nghiệp, trường học, bệnh viện và chính quyền cơ sở.

Tuy nhiên, Tổng Bí thư cũng chỉ rõ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khâu thực thi. Kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với kỳ vọng, chưa tạo ra nhiều sản phẩm cụ thể và chưa đóng góp rõ nét vào tăng trưởng, năng suất cũng như năng lực quản trị quốc gia.

Từ thực tế vốn đầu tư cho chuyển đổi số mới giải ngân khoảng 12%, nhiều địa phương vẫn trong tình trạng "có tiền nhưng không tiêu được", ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc ban hành chính sách, mà là tổ chức thực thi.

Theo ông Đồng, trong thời gian ngắn, Chính phủ đã liên tục ban hành nhiều cơ chế mới. Tuy nhiên, các chính sách cần thời gian để đi vào cuộc sống, trong khi đội ngũ thực thi vẫn mang tâm lý e ngại rủi ro. Công chức có trách nhiệm thực hiện đúng quy định pháp luật, nhưng khi các quy định về tài chính, đấu thầu, định giá tài sản trí tuệ hay nghiệm thu sản phẩm công nghệ chưa đủ rõ ràng thì lựa chọn an toàn nhất thường là không quyết định.

Ngay tại Bộ Khoa học và Công nghệ, tỷ lệ giải ngân cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong 6 tháng đầu năm 2026 cũng mới đạt khoảng 25,9% dự toán.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, nguyên nhân cốt lõi không phải thiếu vốn, mà do tư duy quản lý vẫn nặng về kiểm soát đầu vào, trong khi nghiên cứu khoa học luôn tiềm ẩn rủi ro và cần sự linh hoạt. Khi mục tiêu "không để thất thoát" trở thành thước đo chủ yếu, nhiều đơn vị sẽ chọn giải pháp an toàn là không thử nghiệm, không đổi mới và không đưa ra quyết định.

Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch, kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Viettel cũng cho rằng, một trong những rào cản lớn nhất đối với đổi mới sáng tạo tại Việt Nam là tâm lý sợ sai. Theo ông, đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro, điều quan trọng không phải né tránh, mà là quản trị được rủi ro.

Tại Viettel, mọi công nghệ mới đều được thử nghiệm ở quy mô nhỏ trước khi triển khai diện rộng. Mô hình hiệu quả sẽ được nhân rộng, còn nếu chưa phù hợp sẽ điều chỉnh hoặc dừng lại. Quan trọng nhất là đội ngũ nghiên cứu được trao quyền thử nghiệm. Ông Thắng nhấn mạnh, nếu người thực hiện tuân thủ đúng quy trình, đúng quy định thì không nên bị xem xét trách nhiệm, kể cả khi thử nghiệm chưa thành công. Đây là nguyên tắc Viettel áp dụng đối với các dự án nghiên cứu, đặc biệt là công nghệ mới và công nghệ chiến lược.

Ở góc độ đào tạo và nghiên cứu, GS-TS. Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, khoảng trống lớn vẫn nằm ở khâu kết nối giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Nhiều kết quả nghiên cứu vẫn dừng trong phòng thí nghiệm, trong khi doanh nghiệp chưa tham gia ngay từ đầu vào quá trình nghiên cứu và phát triển.

Bên cạnh đó, cơ chế định giá tài sản trí tuệ, thành lập doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học hay vận hành quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo vẫn thiếu hướng dẫn cụ thể. Vì vậy, không ít công nghệ có tiềm năng vẫn chưa thể thương mại hóa.

Có thể thấy, "điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong thực hiện Nghị quyết 57 chính là khâu thực thi. Vấn đề không nằm ở việc thiếu nguồn lực, thiếu cơ chế hay thiếu quyết tâm, mà là chưa hình thành được một hành lang đủ an toàn để người thực thi dám quyết, dám làm và dám chịu trách nhiệm.

Chuyển từ "xây cơ chế" sang "tạo sản phẩm"

Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rất rõ ràng: giai đoạn vừa qua tập trung xây dựng nền móng, còn giai đoạn tới phải tạo ra kết quả cụ thể. Đó là chuyển mạnh từ xây dựng cơ chế sang tạo sản phẩm; từ hoàn thành nhiệm vụ sang tạo giá trị; từ chuẩn bị điều kiện sang đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của đất nước.

Để tháo gỡ điểm nghẽn thực thi, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề xuất sớm đưa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) vào thực tiễn, trước mắt áp dụng trong đặt hàng, mua sắm sản phẩm công nghệ chiến lược và vận hành các quỹ đầu tư mạo hiểm.

Theo đề xuất, cơ chế này sẽ mở rộng hình thức đặt hàng, khoán chi theo kết quả, mua sắm lô sản phẩm công nghệ đầu tiên do doanh nghiệp Việt Nam phát triển, đồng thời cho phép áp dụng cơ chế đầu tư mạo hiểm có vốn nhà nước. Đặc biệt, người thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch và không vụ lợi sẽ được miễn trừ trách nhiệm nếu dự án không đạt kết quả như kỳ vọng do rủi ro công nghệ.

GS-TS. Lê Anh Tuấn cho rằng, để hình thành nền kinh tế đổi mới sáng tạo, các đại học nghiên cứu cần trở thành trung tâm kết nối giữa Nhà nước, doanh nghiệp và giới khoa học. Nhà nước cần ưu tiên đầu tư cho những ngành công nghiệp nền tảng như vật liệu mới; rút ngắn quy trình hành chính đối với nhiệm vụ khoa học; sớm hoàn thiện cơ chế định giá tài sản trí tuệ, doanh nghiệp khởi nguồn từ đại học; đồng thời đẩy nhanh vận hành các quỹ khoa học - công nghệ và xây dựng các Innovation Park tại những trường đại học trọng điểm.

Theo ông Nguyễn Quang Đồng, muốn khơi thông nút thắt thực thi cần xây dựng một "hành lang an toàn" cho đội ngũ thực hiện thông qua ba giải pháp.

Thứ nhất, thành lập các tổ công tác liên ngành để trực tiếp hướng dẫn, tháo gỡ vướng mắc cho địa phương.

Thứ hai, tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu trong chỉ đạo triển khai và giải ngân.

Thứ ba, mạnh dạn áp dụng cơ chế sandbox đối với công nghệ mới nhằm vừa kiểm soát rủi ro, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo.

Ông Đồng cũng nhấn mạnh, khoa học và công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi hình thành được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, trong đó doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp vừa và nhỏ, startup cùng các quỹ đầu tư đều có cơ hội tiếp cận nguồn lực. Vì vậy, các quỹ đầu tư mạo hiểm và nguồn vốn nhà nước cần được thiết kế theo hướng minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, bảo đảm dòng vốn đến đúng doanh nghiệp có năng lực đổi mới và khả năng tạo ra sản phẩm, giá trị mới cho nền kinh tế, thay vì chỉ chạy theo mục tiêu giải ngân.

Chủ tịch Viettel Tào Đức Thắng nhấn mạnh, chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo cần chuyển mạnh sang lấy thị trường làm trung tâm. Nhà nước cần tạo điều kiện để doanh nghiệp được thử nghiệm trong môi trường có kiểm soát, đồng thời chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang tạo lập thị trường cho sản phẩm công nghệ trong nước thông qua tiêu chuẩn kỹ thuật, mua sắm công và cơ chế đặt hàng. Khi có đầu ra ổn định, doanh nghiệp sẽ chủ động đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu và phát triển.

Theo ông Thắng, Việt Nam cũng cần có cơ chế ưu tiên thực chất hơn đối với sản phẩm công nghệ nội địa, đồng thời đổi mới phương thức đánh giá, nghiệm thu theo kết quả cuối cùng, thay vì chỉ dựa trên quy trình. Đây là nền tảng để hình thành môi trường đổi mới sáng tạo, nơi doanh nghiệp được khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và có cơ hội thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Lưu Anh Tuấn, Phó tổng giám đốc VinSmart Future chia sẻ, dữ liệu là "nguyên liệu chiến lược", còn AI là "động cơ" chuyển hóa dữ liệu thành tri thức, năng suất và sản phẩm thương mại. Ông đề xuất 6 nhóm giải pháp gồm: xây dựng Chương trình hạ tầng dữ liệu AI quốc gia; phát triển các mô hình AI nền tảng Make in Vietnam; đầu tư hạ tầng tính toán AI; hoàn thiện thể chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo; phát triển nguồn nhân lực, thu hút nhân tài AI; đẩy mạnh thương mại hóa để đưa các sản phẩm AI Việt Nam ra thị trường quốc tế. Mục tiêu không chỉ hỗ trợ từng doanh nghiệp mà hướng tới hình thành hệ sinh thái AI quốc gia.

Một yêu cầu mới được Bộ Chính trị và Ban Bí thư đặt ra sau Hội nghị toàn quốc sơ kết 18 tháng thực hiện Nghị quyết 57 là các bộ, ngành và địa phương phải xây dựng lộ trình hành động 100 ngày nhằm tháo gỡ ngay những điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện.

Trọng tâm là khắc phục tình trạng "hoàn thành nhiệm vụ nhưng chưa tạo ra sản phẩm", giải quyết tình trạng có nguồn lực nhưng giải ngân chậm, có dữ liệu nhưng chưa kết nối, chia sẻ hiệu quả. Đồng thời, mỗi nhiệm vụ phải xác định rõ mục tiêu, sản phẩm đầu ra, thời hạn hoàn thành và chỉ số đánh giá; lấy kết quả cuối cùng, cùng giá trị mang lại cho người dân, doanh nghiệp làm thước đo chủ yếu.