Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vẫn đổ vào dồi dào, xuất khẩu tiếp tục đà tăng, nhưng câu hỏi lớn hơn đang được đặt ra: Việt Nam thực sự giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi sản xuất toàn cầu?

Khi làn sóng FDI thế hệ mới đang tái định hình cuộc chơi, thách thức không còn là thu hút thêm vốn, mà là đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn và biến dòng vốn đó thành năng lực nội tại của doanh nghiệp Việt.

Sau gần 40 năm Đổi mới, công nghiệp hóa đã giúp Việt Nam chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách căn bản.

Tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm mạnh, công nghiệp và dịch vụ ngày càng chiếm ưu thế. Kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 475 tỷ USD năm 2025, đưa Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc giá trị, có thể thấy một thực tế đáng suy ngẫm: phần lớn giá trị gia tăng vẫn nằm ngoài nền kinh tế nội địa.

Doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia ở các khâu gia công, lắp ráp, trong khi các khâu có giá trị cao như thiết kế, công nghệ và phân phối vẫn do các tập đoàn nước ngoài nắm giữ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết: công nghiệp hóa trong giai đoạn mới phải chuyển từ “thu hút vốn” sang nâng cấp năng lực doanh nghiệp.

Xu hướng đầu tư công nghiệp tại khu vực Bắc Bộ

Làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra một “điểm rơi” thuận lợi cho Việt Nam. Trong bối cảnh đó, Bắc Bộ nổi lên như một cực tăng trưởng công nghiệp mới, thu hút mạnh dòng vốn đầu tư, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và công nghệ cao.

Khu vực này hội tụ nhiều lợi thế: hệ sinh thái sản xuất bước đầu hình thành, hạ tầng logistics được cải thiện nhanh và vị trí địa lý thuận lợi cho kết nối chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, lợi thế này mang tính cơ hội nhiều hơn là bền vững.

Điểm đáng chú ý là dòng vốn FDI đang chuyển dịch mạnh mẽ, hình thành “thế hệ mới” với những yêu cầu hoàn toàn khác trước.

Thứ nhất, nhà đầu tư không còn chỉ tìm kiếm chi phí thấp, mà ưu tiên môi trường ổn định, khả năng chống đứt gãy chuỗi cung ứng và mức độ hoàn thiện của hệ sinh thái sản xuất.

Thứ hai, FDI thế hệ mới gắn với công nghệ cao, sản xuất thông minh và tiêu chuẩn phát triển bền vững. Các tập đoàn mang theo không chỉ vốn, mà cả chuẩn mực quản trị và yêu cầu môi trường khắt khe.

Thứ ba, trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, các doanh nghiệp có xu hướng đa dạng hóa rủi ro, phân tán sản xuất sang nhiều quốc gia. Điều này mở ra cơ hội cho Việt Nam, nhưng cũng đồng nghĩa với cạnh tranh gay gắt hơn.

Một thực tế cần nhìn thẳng: nhà đầu tư nước ngoài ngày càng “khó tính”. Họ không chỉ so Việt Nam với quá khứ của chính mình, mà với các đối thủ trong khu vực, như Indonesia, Ấn Độ hay Thái Lan.

Những bất cập cần giải quyết

Điểm nghẽn của công nghiệp hóa Việt Nam hiện nay nằm ở cách phân bổ và chuyển hóa nguồn lực.

Thứ nhất, hiệu quả khu vực doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ, trong khi khu vực tư nhân vẫn gặp nhiều rào cản, như tiếp cận đất đai, tín dụng và cơ hội thị trường.

Thứ hai, công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm, khiến tỷ lệ nội địa hóa thấp. Doanh nghiệp Việt khó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, dẫn đến nghịch lý: xuất khẩu lớn nhưng giá trị giữ lại chiếm tỷ trọng không cao, thậm chí là nhỏ.

Thứ ba, khoảng cách công nghệ ngày càng lớn. Phần lớn doanh nghiệp vẫn ở phân khúc gia công, trong khi thế giới đang chuyển nhanh sang sản xuất thông minh.

Đáng chú ý, bài toán FDI cũng bộc lộ hạn chế. Dù thu hút tốt về lượng, nhưng chất lượng và mức độ lan tỏa còn hạn chế. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu, khiến chuyển giao công nghệ chưa rõ nét.

Bên cạnh đó, môi trường đầu tư vẫn tồn tại điểm nghẽn về thủ tục, hạ tầng và tính nhất quán chính sách. Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt, đây là những bất lợi không thể xem nhẹ.

Gợi mở chính sách

Câu hỏi cốt lõi hiện nay không chỉ còn là phải thu hút thêm FDI, mà là làm thế nào để tận dụng tốt hơn dòng vốn FDI thế hệ mới.

Trước hết, cần chuyển từ tư duy “thu hút FDI bằng mọi giá” sang lựa chọn FDI chất lượng cao. Điều này đòi hỏi một môi trường đầu tư không chỉ hấp dẫn, mà còn ổn định và đáng tin cậy.

Thứ hai, cần tái định vị vai trò của Nhà nước theo hướng kiến tạo. Đầu tư công phải tập trung vào hạ tầng chiến lược và đóng vai trò “vốn mồi”, dẫn dắt đầu tư tư nhân.

Thứ ba, cần phát triển mạnh doanh nghiệp nội địa, đặc biệt là doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, để tăng khả năng tham gia chuỗi cung ứng.

Thứ tư, cần thiết kế chính sách để kết nối FDI với doanh nghiệp trong nước. Nếu thiếu liên kết này, FDI sẽ chỉ tạo tăng trưởng về lượng, mà không nâng cao năng lực nền kinh tế.

Cuối cùng, cần chủ động định vị Việt Nam là điểm đến của FDI bền vững và công nghệ cao, thay vì tiếp nhận các ngành có rủi ro môi trường.

FDI sẽ tiếp tục là một trụ cột quan trọng của công nghiệp hóa Việt Nam. Nhưng trong giai đoạn mới, vai trò của FDI cần được nhìn nhận lại: không chỉ là nguồn vốn, mà còn là kênh chuyển giao công nghệ, phương pháp quản trị hiệu quả và kết nối thị trường toàn cầu.

Một chiến lược công nghiệp hóa hiệu quả cần dựa trên ba trụ cột: khu vực tư nhân đóng vai trò trung tâm, khu vực nhà nước đóng vai trò dẫn dắt kiến tạo và FDI đóng vai trò bổ sung quan trọng lan tỏa.

Khi ba trụ cột này được kết nối, Việt Nam sẽ từng bước định hình vị trí của mình trong chuỗi giá trị toàn cầu và trở thành một nền kinh tế hiện đại trong thập kỷ tới.