Các chuyên gia cảnh báo, viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, có thể để lại di chứng thần kinh nặng nề, trong khi tiêm vắc-xin vẫn là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.

Một cơn sốt kèm co giật ở trẻ nhỏ đôi khi có thể chỉ là co giật do sốt, nhưng khi cơn co giật kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm những biểu hiện bất thường về thần kinh, phía sau triệu chứng tưởng quen thuộc ấy có thể là một bệnh lý nguy hiểm cần được phát hiện càng sớm càng tốt.

Trường hợp bé gái 7 tháng tuổi vừa được điều trị tại Bệnh viện Bạch Mai là một minh chứng. Bệnh nhi được gia đình đưa đến bệnh viện trong tình trạng sốt cao, co giật toàn thân kéo dài khoảng 20 phút. Đáng lo ngại, trên đường di chuyển đến viện trẻ vẫn tiếp tục co giật, đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng kiểm soát tình trạng cấp cứu và đồng thời tìm kiếm nguyên nhân phía sau cơn co giật kéo dài.

Viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, có thể để lại di chứng thần kinh nặng nề, trong khi tiêm vắc-xin vẫn là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.

Ngay khi tiếp nhận, ê-kíp cấp cứu nhanh chóng triển khai các biện pháp kiểm soát cơn co giật, bảo đảm hô hấp, tuần hoàn và theo dõi sát diễn biến của trẻ.

Ở nhiều trường hợp, sốt kèm co giật ở trẻ có thể khiến gia đình nghĩ tới co giật do sốt, tình trạng tương đối thường gặp ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, với bệnh nhi mới 7 tháng tuổi, cơn co giật toàn thể kéo dài khoảng 20 phút cùng những biểu hiện lâm sàng bất thường khiến các bác sỹ không dừng lại ở điều trị triệu chứng mà tiếp tục tìm kiếm căn nguyên, đặc biệt lưu ý khả năng tổn thương hệ thần kinh trung ương.

Các bác sỹ tư vấn gia đình thực hiện chọc dịch não tủy để có thêm căn cứ xác định nguyên nhân. Tuy nhiên, do lo ngại về thủ thuật, gia đình ban đầu chưa đồng ý.

Theo bác sỹ của Trung tâm Nhi khoa, cơn co giật toàn thể kéo dài ở một trẻ nhỏ như trường hợp này không phù hợp với một trường hợp co giật do sốt đơn thuần, vì vậy nếu chỉ thấy trẻ giảm sốt, ăn ngủ trở lại rồi dừng quá trình tìm kiếm nguyên nhân có thể bỏ sót những bệnh lý thần kinh nguy hiểm.

Trực tiếp thăm khám lại bệnh nhi, dù lúc này trẻ đã giảm sốt, ăn ngủ tương đối ổn định, bác sỹ vẫn đánh giá nguy cơ tổn thương hệ thần kinh trung ương chưa thể được loại trừ. Cơn co giật kéo dài là dấu hiệu cần được làm rõ căn nguyên, trong đó phải nghĩ tới những bệnh lý nguy hiểm như viêm não hoặc viêm màng não.

Từ nhận định này, bác sỹ tiếp tục trao đổi với gia đình, giải thích kỹ vai trò của chọc dịch não tủy trong chẩn đoán cũng như những nguy cơ có thể xảy ra nếu trì hoãn tìm nguyên nhân. Sau khi được tư vấn đầy đủ, gia đình đồng ý thực hiện thủ thuật.

Kết quả xét nghiệm dịch não tủy cho thấy số lượng bạch cầu tăng cao, gợi ý tình trạng viêm hệ thần kinh trung ương. Trẻ tiếp tục được chụp cộng hưởng từ sọ não, hình ảnh ghi nhận tổn thương nhu mô não phù hợp với viêm não, trong khi các xét nghiệm chuyên sâu sau đó xác định bệnh nhi dương tính với virus viêm não Nhật Bản (JEV).

Kết quả này đã xác định nguyên nhân thực sự phía sau cơn sốt và co giật kéo dài của trẻ không phải một cơn co giật do sốt đơn thuần mà là viêm não Nhật Bản, bệnh truyền nhiễm cấp tính có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng hệ thần kinh trung ương.

Ngay khi chẩn đoán được xác lập, Trung tâm Nhi khoa triển khai điều trị hồi sức tích cực cho bệnh nhi, tập trung kiểm soát co giật, điều trị phù não, theo dõi thần kinh liên tục, điều chỉnh nước - điện giải, hỗ trợ dinh dưỡng và chăm sóc toàn diện.

Sau hơn 20 ngày điều trị, tình trạng của trẻ cải thiện rõ rệt, hết sốt, không còn co giật, tỉnh táo, bú tốt, các chỉ số sinh tồn ổn định và đủ điều kiện xuất viện. Tuy nhiên, quá trình điều trị không kết thúc ở thời điểm trẻ rời bệnh viện, bệnh nhi vẫn được hẹn tái khám định kỳ để đánh giá sự phát triển và phát hiện sớm những di chứng thần kinh nếu xuất hiện.

Từ trường hợp này, các bác sỹ lưu ý một vấn đề vẫn thường gặp trong thực hành lâm sàng là tâm lý lo lắng, e ngại của nhiều phụ huynh khi bác sỹ đề nghị chọc dịch não tủy cho trẻ.

Trong những trường hợp nghi ngờ viêm não hoặc viêm màng não, chọc dịch não tủy là xét nghiệm có giá trị quyết định trong chẩn đoán. Khi được chỉ định đúng và thực hiện tại cơ sở chuyên khoa bởi đội ngũ có kinh nghiệm, đây là thủ thuật an toàn và mang lại lợi ích rất lớn cho người bệnh. Điều đáng lo không phải là chọc dịch não tủy, mà là bỏ lỡ thời gian vàng để phát hiện và điều trị bệnh.

Các bác sỹ khuyến cáo cha mẹ không nên chủ quan khi trẻ sốt kèm co giật, đặc biệt nếu cơn co giật kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, trẻ li bì, khó đánh thức, bỏ bú, nôn nhiều, quấy khóc bất thường hoặc xuất hiện dấu hiệu rối loạn ý thức. Khi có một trong những biểu hiện này, trẻ cần được đưa ngay đến cơ sở y tế có chuyên khoa nhi để được thăm khám, xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Trong trường hợp bác sỹ chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu, đặc biệt là chọc dịch não tủy khi nghi ngờ viêm não hoặc viêm màng não, gia đình nên trao đổi trực tiếp, cởi mở với nhân viên y tế để hiểu rõ mục đích, lợi ích cũng như những vấn đề liên quan đến thủ thuật, từ đó phối hợp trong quá trình chẩn đoán và điều trị, tránh để tâm lý lo ngại làm chậm thời điểm phát hiện bệnh.

Một vấn đề quan trọng khác được đặt ra từ ca bệnh là chủ động phòng ngừa viêm não Nhật Bản bằng vắc-xin, bởi hiện nay bệnh vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, trong khi khi virus tấn công hệ thần kinh trung ương, người bệnh có nguy cơ phải đối diện với những hậu quả nghiêm trọng.

Tại Việt Nam, trước khi vắc-xin viêm não Nhật Bản được triển khai rộng rãi, mỗi năm ghi nhận từ 2.000 đến 3.000 ca mắc viêm não Nhật Bản. Năm 1985, số ca bệnh từng lên tới gần 5.000 trường hợp. Đến năm 1995, viêm não Nhật Bản chiếm tới 61% các ca viêm não do virus.

Nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng, số ca mắc đã giảm mạnh xuống còn khoảng 100-200 trường hợp mỗi năm. Tuy nhiên, ngành y tế vẫn ghi nhận các ca bệnh ở những người không tiêm chủng, tiêm không đủ liều hoặc bỏ quên mũi tiêm nhắc.

Phân tích dịch tễ cho thấy, một số trường hợp mắc bệnh xảy ra ở những người từng được tiêm chủng, nhưng miễn dịch suy giảm theo thời gian, hoặc chưa hoàn thành lịch tiêm nhắc theo khuyến cáo.

Theo chương trình tiêm chủng mở rộng, trẻ cần tiêm 3 mũi cơ bản, gồm mũi đầu tiên lúc 1 tuổi, mũi thứ hai sau 1-2 tuần và mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm. Sau đó, cần tiêm nhắc lại mỗi 3-4 năm cho đến khi đủ 15 tuổi để duy trì miễn dịch bảo vệ.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, nhiều phụ huynh thường nhớ lịch tiêm cơ bản, nhưng lại quên các mũi nhắc. Đây là khoảng trống miễn dịch khiến trẻ vẫn có nguy cơ mắc bệnh dù đã được tiêm chủng trước đó.

Nói thêm về vắc-xin viêm não Nhật Bản, bác sỹ Nguyễn Tuấn Hải (Hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec) cho biết, vắc-xin là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa viêm não Nhật Bản. Việc tiêm chủng đầy đủ giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại virus, từ đó ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh hoặc giảm đáng kể khả năng diễn tiến nặng và tử vong.

Cũng theo bác sỹ Hải, bên cạnh vắc-xin viêm não Nhật Bản bất hoạt từ não chuột được sử dụng nhiều năm qua, sự phát triển của công nghệ sinh học đã mở ra thế hệ vắc-xin mới được nuôi cấy trên tế bào Vero với nhiều ưu điểm vượt trội về tính an toàn và hiệu quả bảo vệ.

Nhờ quy trình sản xuất hiện đại và tinh khiết hóa cao, vắc-xin thế hệ mới không chứa protein từ não chuột, qua đó giảm thiểu các phản ứng sau tiêm như sốt, đau hoặc sưng tại vị trí tiêm. Đồng thời, vắc-xin tạo đáp ứng miễn dịch mạnh mẽ và bền vững hơn, giúp kéo dài thời gian bảo vệ trước virus viêm não Nhật Bản.

Một ưu điểm đáng chú ý khác là phác đồ tiêm linh hoạt, thuận tiện hơn cho người dân. Đối với trẻ em, chỉ cần tiêm 2 mũi cơ bản đã có thể tạo hiệu quả bảo vệ cao, góp phần giảm số lần tiêm và tăng tỷ lệ hoàn thành lịch tiêm chủng.

Nhiều phụ huynh cho rằng, trẻ đã được bảo vệ suốt đời sau khi hoàn thành 3 mũi vắc-xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy, lượng kháng thể phòng bệnh có thể suy giảm theo thời gian, khiến trẻ lớn và cả người trưởng thành vẫn có nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản.

Để duy trì khả năng bảo vệ bền vững, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Hội Y học Dự phòng Việt Nam khuyến cáo, người dân nên tiêm nhắc bằng vắc-xin thế hệ mới sau khi hoàn thành phác đồ 3 mũi cơ bản trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

Mũi tiêm nhắc này được xem như “chìa khóa” kích hoạt lại hệ miễn dịch, giúp cơ thể tạo ra lượng kháng thể cao và bền vững hơn trước sự tấn công của virus. Đối tượng được khuyến cáo tiêm nhắc bao gồm trẻ lớn và người trưởng thành chưa được củng cố miễn dịch đầy đủ.

Trong bối cảnh viêm não Nhật Bản vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và có thể để lại di chứng thần kinh suốt đời, việc tiêm chủng đầy đủ và tiêm nhắc đúng lịch không chỉ bảo vệ mỗi cá nhân, mà còn góp phần xây dựng lá chắn miễn dịch cho cộng đồng.

Theo chuyên gia, bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus viêm não Nhật Bản đều có nguy cơ mắc bệnh. Do đó, không chỉ trẻ em, mà người lớn chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều cũng cần được tư vấn để hoàn thiện lịch tiêm phòng.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần chủ động phòng chống muỗi đốt bằng cách ngủ màn, vệ sinh môi trường, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và bảo vệ trẻ em trong mùa cao điểm từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm.