AFF 2026 tập trung thảo luận về xu hướng phát triển của ASEAN trong thế giới đang thay nhanh chưa từng có hiện nay. Ảnh: P.V

Động lực cũ đứng trước giới hạn

Giữa những cuộc thảo luận về địa chính trị, an ninh, hòa bình và tương lai của khu vực tại Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF 2026) diễn ra tại Thủ đô Hà Nội, một câu hỏi lớn được nhiều nhà lãnh đạo cùng đề cập theo những cách khác nhau: ASEAN sẽ phát triển như thế nào trong một thế giới đang thay đổi nhanh chưa từng có?

Phát biểu của lãnh đạo chính phủ các nước thành viên ASEAN đều nhắc tới những biến động sâu sắc của môi trường quốc tế - từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, nguy cơ phân mảnh kinh tế, gián đoạn chuỗi cung ứng, cho tới sự bùng nổ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Dù cách tiếp cận khác nhau, các thông điệp đều gặp nhau ở một điểm chung: ASEAN không thể tiếp tục phát triển bằng những động lực cũ.

Trong phần khai mạc, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã đặt ra một vấn đề mang tính chiến lược cho tương lai của khu vực. Theo Thủ tướng, ASEAN không chỉ cần thích ứng với các xu thế toàn cầu, mà phải tham gia định hình các xu thế đó; không chỉ là một trung tâm sản xuất, mà còn phải trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo. Thông điệp này ngoài việc phản ánh yêu cầu phát triển của ASEAN trong giai đoạn mới, còn gợi mở một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của khu vực.

Sau gần 60 năm phát triển, ASEAN đã trở thành một trong những khu vực tăng trưởng năng động nhất thế giới và là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Lợi thế về lao động, chi phí cạnh tranh và vị trí địa lý đã giúp nhiều nền kinh tế trong khu vực thu hút đầu tư, tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất quốc tế. Tuy nhiên, trước những biến động địa chính trị, sự phân mảnh của kinh tế thế giới, làn sóng công nghệ mới và chuyển đổi xanh, mô hình tăng trưởng truyền thống đang đứng trước những thách thức chưa từng có.

Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn mà những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu được viết lại. Công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh. Trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất. Dữ liệu đang tái định nghĩa quyền lực. Chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình phát triển.

Những thay đổi đó khiến lợi thế dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ và năng lực sản xuất truyền thống không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng dài hạn.

Cùng quan điểm này, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul nhận định, ASEAN đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng khi thế giới ngày càng phân mảnh, cạnh tranh chiến lược gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt nhiều gián đoạn và công nghệ phát triển với tốc độ chưa từng có.

Trong khi nhiều khu vực trên thế giới đang trải qua bất ổn và xáo trộn, ASEAN vẫn có tiềm năng trở thành một trong những khu vực ổn định nhất toàn cầu và là điểm đến hấp dẫn đối với các dòng đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng đó, ASEAN cần phát huy những "tài sản chiến lược" đã làm nên thành công của Hiệp hội trong hơn nửa thế kỷ qua.

Thông điệp được đưa ra từ các nhà lãnh đạo khu vực cho thấy một thực tế: mô hình tăng trưởng cũ đang chịu áp lực ngày càng lớn từ sự dịch chuyển của các chuỗi cung ứng, những thay đổi công nghệ và yêu cầu phát triển bền vững.

Định hình cực sáng tạo mới

Nếu như giai đoạn trước, việc tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu là thước đo thành công của nhiều nền kinh tế ASEAN, thì trong giai đoạn mới, mục tiêu được đặt ra đã cao hơn.

Theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, ASEAN không chỉ là nơi công nghệ được tiêu thụ, mà phải trở thành nơi công nghệ được tạo ra; không chỉ là nơi các chuỗi cung ứng đi qua, mà phải trở thành nơi các chuỗi giá trị được định hình.

Đây có thể xem là một trong những thông điệp kinh tế đáng chú ý nhất được đưa ra tại AFF 2026.

Trong bối cảnh cuộc cạnh tranh toàn cầu ngày càng tập trung vào công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo, việc chỉ đóng vai trò là địa điểm sản xuất sẽ khiến các nền kinh tế khó có thể nắm giữ phần giá trị lớn nhất trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Để thực hiện mục tiêu đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, ASEAN cần đầu tư mạnh mẽ hơn cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và nguồn nhân lực chất lượng cao, tiến tới hình thành một hệ sinh thái công nghệ và số hóa mang bản sắc ASEAN, đồng thời đóng góp vào quá trình hình thành các chuẩn mực chung của thế giới.

Thông điệp này cũng nhận được sự đồng thuận từ các lãnh đạo khu vực.

Trong thông điệp gửi tới Diễn đàn, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. bày tỏ, ASEAN đang bước vào giai đoạn chuyển đổi kinh tế mới, đòi hỏi các mô hình phát triển phải thích ứng với xu hướng phân mảnh địa kinh tế, tác động của công nghệ, các áp lực khí hậu và yêu cầu về tăng trưởng bao trùm hơn.

Tổng thống Philippines nhấn mạnh, những biến động toàn cầu hiện nay không còn là các vấn đề mang tính lý thuyết, mà đang tác động trực tiếp tới đời sống của người dân ASEAN thông qua giá năng lượng, giá lương thực, các rủi ro thương mại và những thách thức đối với tăng trưởng. Điều đó đòi hỏi ASEAN không chỉ duy trì vai trò trung tâm, mà còn phải chủ động thích ứng với các xu thế mới của nền kinh tế thế giới.

Ở góc độ khác, Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone cũng nêu bật, vấn đề ASEAN cần tăng cường khả năng tự cường toàn diện để thích ứng với các xu hướng mới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ.

Những phát biểu này cho thấy đổi mới sáng tạo không còn là lựa chọn, mà đang trở thành điều kiện cần để ASEAN duy trì năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển tiếp theo. Tuy nhiên, việc chuyển từ một trung tâm sản xuất sang một trung tâm đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó còn là bài toán về hạ tầng, kết nối, thể chế và nguồn nhân lực.

Thủ tướng Lào cho rằng, ASEAN cần thúc đẩy hội nhập và kết nối toàn diện, bao gồm kết nối đường bộ, đường thủy, đường biển, đường hàng không, cũng như phát triển mạng lưới năng lượng, logistics và hạ tầng liên quan. Ông đề cập tới các dự án như tuyến cao tốc Vientiane - Hà Nội, hay dự án đường sắt Lào - Việt Nam dọc Hành lang kinh tế Đông - Tây như những động lực quan trọng giúp thúc đẩy thương mại, duy trì chuỗi cung ứng và tăng cường giao lưu trong khu vực.

Gần 6 thập kỷ qua, ASEAN đã chứng minh rằng, sự khác biệt không dẫn đến chia rẽ, hội nhập không làm mất đi bản sắc và hợp tác có thể tạo ra động lực phát triển cho cả khu vực.

Bước sang giai đoạn phát triển mới, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là duy trì vai trò của một trung tâm sản xuất toàn cầu. Điều mà các nhà lãnh đạo ASEAN đang hướng tới là xây dựng một cộng đồng có khả năng tạo ra công nghệ, làm chủ đổi mới sáng tạo, tham gia định hình các chuỗi giá trị mới và đóng góp vào việc hình thành các chuẩn mực phát triển của thế giới.

Nếu thành công trong bước chuyển đó, ASEAN không chỉ tiếp tục là một trong những trung tâm tăng trưởng năng động của thế giới, mà còn có cơ hội trở thành một cực sáng tạo mới của kinh tế toàn cầu trong những thập niên tới.