Không lấy tiêu chuẩn của sản phẩm để kết luận về trình độ công nghệ

Bộ Công Thương và Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) vừa có văn bản đề nghị những quy định liên quan đến tiêu chuẩn khí thải tại Nghị định số 101/2026/NĐ-CP (Nghị định 101) cần sớm được rà soát, sửa đổi.

Trong Công văn số 5985/BCT-CN ngày 30/7/2026 gửi Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công Thương khẳng định sự cần thiết phải kiểm soát công nghệ hạn chế chuyển giao, công nghệ cấm chuyển giao nhằm ngăn ngừa việc đưa vào Việt Nam những công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều năng lượng, gây ô nhiễm môi trường hoặc không còn phù hợp với định hướng phát triển bền vững.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương đồng thời nhấn mạnh biện pháp quản lý phải bám sát đúng đối tượng và mục tiêu quản lý. Theo đó, cần phân biệt rõ giữa công nghệ, máy móc, thiết bị, quy trình sản xuất được tiếp nhận và vận hành tại Việt Nam - tức “đầu vào” - với sản phẩm được tạo ra từ quá trình sản xuất, lắp ráp cùng những yêu cầu áp dụng đối với sản phẩm khi lưu thông, sử dụng - tức “đầu ra”.

Đây chính là vấn đề cốt lõi đã được Báo tài chính - Đầu tư đặt ra trong quá trình phản ánh những bất cập của Nghị định 101 gần đây.

Trong văn bản của mình, Bộ Công thương cũng chỉ rõ, một phương tiện không đáp ứng điều kiện lưu hành tại thị trường Việt Nam không đương nhiên đồng nghĩa với việc công nghệ sản xuất, lắp ráp phương tiện đó là công nghệ lạc hậu, không an toàn, gây ô nhiễm hoặc phải bị cấm, hạn chế chuyển giao.

Tiêu chuẩn khí thải của xe được xác định trong giai đoạn sản phẩm đưa vào lưu thông, còn trình độ công nghệ phải được đánh giá dựa trên máy móc, dây chuyền, quy trình, hiệu suất năng lượng, mức phát sinh chất thải và khả năng kiểm soát môi trường trong quá trình sản xuất.

Một chiếc ô tô có tiêu chuẩn khí thải Euro 2-3-4-5 đều dùng nhiều chip bán dẫn. Công nghệ sản xuất chip bán dẫn cũng là lĩnh vực được khuyến khích chuyển giao vào Việt Nam.

Theo Bộ Công Thương, tiêu chí phân loại tại một số đầu mục thuộc Phụ lục II và Phụ lục III của Nghị định 101 chủ yếu được gắn với tiêu chuẩn khí thải của phương tiện, động cơ khi lưu hành, sử dụng. Về bản chất, đây là tiêu chí kiểm soát chất lượng môi trường của sản phẩm đầu ra, không phản ánh trực tiếp trình độ, mức độ an toàn hoặc mức phát thải của công nghệ đầu vào trong quá trình sản xuất, lắp ráp.

Thực tế, một doanh nghiệp có thể bổ sung mẫu xe, phiên bản hoặc thay đổi cấu hình sản phẩm để đáp ứng yêu cầu của từng thị trường xuất khẩu mà không làm thay đổi những công nghệ cốt lõi như hàn, sơn, lắp ráp và kiểm tra chất lượng. Việc sản phẩm cuối cùng đạt Euro 3, Euro 4 hay Euro 5 không đủ để kết luận dây chuyền sản xuất thuộc trình độ công nghệ tương ứng.

Ô tô - xe máy hoàn chỉnh được cấu thành bởi nhiều linh kiện, chi tiết, phụ tùng.

Do đó, nếu lấy tiêu chuẩn khí thải áp dụng cho phương tiện lưu hành tại Việt Nam để cấm hoặc hạn chế toàn bộ công nghệ sản xuất sản phẩm dành riêng cho xuất khẩu thì nghĩa là cơ quan quản lý đã sử dụng yêu cầu đối với đầu ra của thị trường trong nước để kiểm soát đầu vào của hoạt động sản xuất xuất khẩu. Trong khi đó, hai đối tượng này có bản chất, thời điểm phát sinh rủi ro và cơ chế kiểm soát khác nhau.

Lập luận của Bộ Công Thương cũng cho thấy, vấn đề của Nghị định 101 không nằm ở mục tiêu kiểm soát công nghệ lạc hậu. Mục tiêu đó là đúng và cần thiết. Vấn đề nằm ở tiêu chí dùng để nhận diện công nghệ. Nếu đối tượng quản lý không được định danh chính xác, chính sách có thể hạn chế cả những dây chuyền đang vận hành hợp pháp, đáp ứng đầy đủ các quy định về môi trường, an toàn, năng lượng và chất lượng sản xuất tại Việt Nam.

Không dùng tiêu chuẩn trong nước để chặn sản xuất phục vụ xuất khẩu

Từ việc phân biệt đầu vào và đầu ra, Bộ Công Thương tiếp tục bảo lưu quan điểm không áp dụng các quy định cấm, hạn chế chuyển giao đối với công nghệ chỉ được tiếp nhận, sử dụng để sản xuất, lắp ráp sản phẩm phục vụ xuất khẩu và không tiêu thụ tại thị trường Việt Nam.

Lý do trước hết là sản phẩm xuất khẩu không đăng ký, lưu thông hoặc vận hành trên lãnh thổ Việt Nam, nên không phát sinh khí thải trong quá trình sử dụng tại Việt Nam. Tác động môi trường tại Việt Nam nếu có chỉ phát sinh trong quá trình đầu tư, xây dựng và vận hành nhà máy.

Dây chuyền sản xuất, lắp ráp ô tô Mazda tại Thaco - doanh nghiệp doanh nghiệp nội địa có số nộp ngân sách lớn nhất nhất ngành ô tô.

Những tác động đó đã được kiểm soát bằng pháp luật Việt Nam về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, hóa chất, phòng cháy, chữa cháy, an toàn, vệ sinh lao động cùng các quy định có liên quan. Các tiêu chuẩn quản lý nhà máy không thay đổi chỉ vì sản phẩm được bán trong nước hay xuất khẩu.

Ở chiều ngược lại, sản phẩm xuất khẩu vẫn phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn khí thải, chất lượng sản phẩm và yêu cầu pháp lý của thị trường nhập khẩu. Doanh nghiệp phải thực hiện chứng nhận kiểu loại, cung cấp hồ sơ kỹ thuật, ghi nhãn, tuân thủ yêu cầu về hóa chất, chất nguy hại, thu hồi, tái chế, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và dấu chân carbon theo phạm vi áp dụng.

Như vậy, việc không áp dụng cơ chế cấm hoặc hạn chế chuyển giao không đồng nghĩa với miễn trừ trách nhiệm môi trường. Trách nhiệm chỉ được đặt đúng vào nơi sản phẩm được lưu thông, sử dụng và phát sinh tác động trong suốt vòng đời.

Để tránh việc lợi dụng cơ chế xuất khẩu nhằm đưa sản phẩm không đạt chuẩn vào tiêu thụ trong nước, Bộ Công Thương đề xuất doanh nghiệp phải chứng minh rõ thị trường xuất khẩu, hợp đồng hoặc đơn hàng, yêu cầu kỹ thuật và môi trường của nước nhập khẩu; cam kết không tiêu thụ sản phẩm tại Việt Nam; quản lý riêng sản lượng xuất khẩu và lưu giữ đầy đủ hồ sơ để hậu kiểm. Sản phẩm bị từ chối nhập khẩu hoặc tái nhập phải được xử lý theo pháp luật Việt Nam và không được lưu thông trong nước nếu chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện tương ứng.

Đây là cách tiếp cận quản lý theo rủi ro: không buông lỏng nhưng cũng không dùng một lệnh cấm bao trùm để xử lý những trường hợp có mục đích, thị trường và trách nhiệm pháp lý khác nhau.

Dây chuyền lắp ráp tại Hyundai Thành Công - doanh nghiệp đang có nhiều hợp đồng xuất khẩu ô tô cho thương hiệu Hyundai tới các thị trường Australia và Nam Mỹ.

Số liệu được Bộ Công Thương dẫn từ báo cáo của VAMA và Hiệp hội Các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) cho thấy tác động không hề nhỏ. Năm 2025, các doanh nghiệp thành viên VAMM xuất khẩu xe nguyên chiếc, động cơ và linh kiện tới gần 30 quốc gia, vùng lãnh thổ, với kim ngạch khoảng 1 tỷ USD. Hoạt động này tạo việc làm trực tiếp cho gần 30.000 lao động và hỗ trợ hệ sinh thái hơn 200 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Nếu áp dụng cơ chế cấm, hạn chế giống sản phẩm tiêu thụ trong nước, doanh nghiệp có thể không khai thác được công suất đã đầu tư, bị ảnh hưởng đơn hàng, kế hoạch phân bổ sản lượng và cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tác động không chỉ dừng tại một nhà sản xuất cuối cùng mà còn lan xuống các doanh nghiệp cung cấp khuôn mẫu, nhựa, cao su, cơ khí, linh kiện điện, điện tử, bao bì và logistics.

Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan nghiên cứu, báo cáo Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị định 101 hoặc đề xuất giải pháp pháp lý phù hợp; đồng thời xác định cụ thể phạm vi công nghệ, điều kiện, thủ tục, trách nhiệm kiểm tra, hậu kiểm và xử lý vi phạm.

Đề xuất này đáng chú ý bởi nó không yêu cầu loại bỏ vai trò quản lý nhà nước. Ngược lại, Bộ Công Thương đề nghị thiết kế một cơ chế rõ ràng hơn, quản lý đúng rủi ro hơn và bảo đảm được cả hai mục tiêu: kiểm soát công nghệ tại Việt Nam và duy trì năng lực sản xuất, xuất khẩu.

EuroCham cảnh báo nguy cơ suy giảm sức hấp dẫn đầu tư

Trong văn bản gửi Bộ Xây dựng, đồng kính gửi Văn phòng Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Công Thương, EuroCham khẳng định ủng hộ định hướng gắn phát triển công nghệ với chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, tổ chức này cho rằng, mục tiêu chung sẽ đạt hiệu quả tốt hơn nếu các khó khăn thực tế của doanh nghiệp được tháo gỡ thông qua việc xác định đúng phạm vi quản lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tiếp tục hỗ trợ đầu tư vào công nghệ xanh.

Kiến nghị đầu tiên của EuroCham là đưa công nghệ sản xuất, lắp ráp xe mô tô, xe gắn máy và động cơ đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 4 ra khỏi danh mục công nghệ hạn chế chuyển giao.

Sản xuất tại Công ty Nhựa Hà Nội - doanh nghiệp cung cấp linh kiện lớn Honda Việt Nam.

Theo lộ trình tại Quyết định số 19/2024/QĐ-TTg, Euro 4 trở thành tiêu chuẩn khí thải bắt buộc đối với xe mô tô, xe gắn máy từ tháng 7/2026, thay thế Euro 3. Euro 4 cũng là tiêu chuẩn khí thải cao nhất đang được áp dụng đối với xe máy tại Việt Nam, phù hợp với định hướng giảm phát thải và chuyển đổi công nghệ.

Do đó, việc xếp công nghệ sản xuất phương tiện đạt Euro 4 vào danh mục hạn chế chuyển giao khiến doanh nghiệp phải thực hiện thêm thủ tục khi tiếp nhận, duy trì hoặc mở rộng sử dụng chính những giải pháp đang được Nhà nước khuyến khích. Theo EuroCham, quy định này không chỉ phát sinh gánh nặng hành chính mà còn có thể làm chậm quá trình đổi mới công nghệ, trong khi mục tiêu chính sách phải là thúc đẩy chuyển đổi từ công nghệ phát thải cao sang công nghệ sạch và hiệu quả hơn.

Kiến nghị thứ hai là loại trừ hoạt động sản xuất, lắp ráp phương tiện và động cơ phục vụ xuất khẩu khỏi phạm vi áp dụng của các quy định về công nghệ cấm hoặc hạn chế chuyển giao.

EuroCham cho biết các doanh nghiệp thành viên xuất khẩu xe máy nguyên chiếc, động cơ và linh kiện tới gần 30 quốc gia, vùng lãnh thổ tại châu Á và châu Âu. Với một số doanh nghiệp, xuất khẩu chiếm khoảng 85% hoạt động kinh doanh.

Nhà máy Piaggio Việt Nam là trung tâm sản xuất và xuất khẩu chiến lược của Piaggio tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời là nơi đặt trụ sở khu vực và trung tâm Nghiên cứu & Phát triển (R&D) duy nhất của Tập đoàn tại Đông Nam Á. Ảnh: Một hoạt động tại Trung tâm R&D của Piaggio Việt Nam.

Sản phẩm này không lưu thông tại Việt Nam nên không ảnh hưởng tới mục tiêu kiểm soát khí thải trong nước. Ngược lại, nếu việc chuyển giao công nghệ bị dừng đột ngột, doanh nghiệp có thể không hoàn thành đơn hàng, phát sinh tồn kho nguyên liệu, chi phí bồi thường khách hàng và thiệt hại tài chính.

Về dài hạn, các tập đoàn đa quốc gia có thể phải đánh giá lại việc phân bổ đầu tư và năng lực sản xuất trong khu vực. Khi một nhà máy tại Việt Nam không thể tiếp tục sản xuất sản phẩm phù hợp với yêu cầu của thị trường xuất khẩu, đơn hàng hoàn toàn có thể được chuyển sang quốc gia khác.

Hệ quả không chỉ là mất kim ngạch xuất khẩu, ngoại tệ, việc làm và nguồn thu ngân sách, mà còn làm suy giảm vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Quy định thiếu linh hoạt cũng có thể làm giảm sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dự án đầu tư mới và kế hoạch đưa thêm dòng sản phẩm xuất khẩu vào sản xuất trong nước.

Kiến nghị thứ ba của EuroCham là đơn giản hóa thủ tục đối với những thỏa thuận chuyển giao công nghệ đã được ký kết, đăng ký hợp pháp trước ngày 1/4/2026. Khi doanh nghiệp chỉ gia hạn hiệu lực mà không thay đổi bản chất công nghệ, EuroCham cho rằng không nên yêu cầu thực hiện lại toàn bộ quy trình thẩm định và phê duyệt như một hoạt động chuyển giao mới.

Lý do là công nghệ đã được chuyển giao, lắp đặt và đang vận hành thực tế tại Việt Nam. Việc gia hạn hợp đồng chỉ nhằm duy trì quyền sử dụng hợp pháp, không đưa thêm công nghệ hoặc thiết bị mới từ nước ngoài vào Việt Nam. Buộc doanh nghiệp làm lại thủ tục từ đầu vừa không làm tăng hiệu quả quản lý, vừa tạo rủi ro gián đoạn sản xuất đối với những dự án đã được đầu tư và vận hành ổn định.

Từ hai góc nhìn khác nhau, Bộ Công Thương và EuroCham đã gặp nhau ở một điểm: kiểm soát công nghệ là cần thiết nhưng phải đúng đối tượng, đúng phạm vi và đúng mức độ rủi ro.

Sản phẩm không đáp ứng tiêu chuẩn lưu hành trong nước không đương nhiên được tạo ra từ một công nghệ lạc hậu. Sản phẩm chỉ dành cho xuất khẩu không nên bị quản lý bằng toàn bộ tiêu chuẩn áp dụng cho phương tiện lưu hành tại Việt Nam. Một hợp đồng gia hạn không làm thay đổi công nghệ cũng không nên bị xử lý như một giao dịch chuyển giao hoàn toàn mới.

Những kiến nghị này cho thấy yêu cầu sửa đổi Nghị định 101 không còn chỉ là mong muốn giảm thủ tục cho doanh nghiệp. Đó là yêu cầu đưa chính sách trở về đúng bản chất quản lý, bảo đảm tính nhất quán của pháp luật và duy trì sự ổn định, khả năng dự báo của môi trường đầu tư.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao, mở rộng xuất khẩu và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng, một cơ chế quản lý hiệu quả không thể chỉ được đo bằng số lượng công nghệ bị đưa vào danh mục cấm hoặc hạn chế. Hiệu quả phải được thể hiện ở khả năng ngăn công nghệ thực sự lạc hậu, đồng thời không làm gián đoạn những dây chuyền đang tạo ra việc làm, giá trị gia tăng và năng lực xuất khẩu cho nền kinh tế.