Nỗ lực giữa gian khó bủa vây

Giữa không khí đầu Xuân Bính Ngọ 2026, sau thành công của Đại hội XIV, ngành Y tế bước vào một giai đoạn phát triển mới với kỳ vọng cao hơn và nhiệm vụ nặng nề hơn.

Nhìn lại nhiệm kỳ 2021-2025, ngành Y tế đã trải qua những thử thách chưa từng có tiền lệ, từ cuộc chiến khốc liệt với đại dịch Covid-19 đến khó khăn về cơ chế, tình trạng thiếu hụt thuốc và vật tư y tế.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhìn nhận, năm 2026 là điểm khởi đầu quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu mà Đại hội đề ra, đưa chăm sóc sức khỏe nhân dân trở thành một trụ cột vững chắc trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.

Nhìn lại nhiệm kỳ 2021-2025, Bộ trưởng cho biết ngành Y tế đã trải qua những thử thách chưa từng có tiền lệ, từ cuộc chiến khốc liệt với đại dịch Covid-19 đến khó khăn về cơ chế, tình trạng thiếu hụt thuốc và vật tư y tế.

Trong bối cảnh đó, ngành vẫn tạo ra những bước chuyển đáng kể, hoàn thành và vượt nhiều chỉ tiêu quan trọng được Quốc hội và Chính phủ giao.

Tỷ lệ bác sỹ và số giường bệnh trên một vạn dân tăng đều qua các năm, hệ thống chính sách được rà soát và hoàn thiện theo hướng tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông hành lang pháp lý, tạo điều kiện để nâng chất lượng dịch vụ.

Bộ trưởng nhấn mạnh một dấu mốc quan trọng là Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 9/9/2025. Theo Bộ trưởng, đây là nghị quyết mang ý nghĩa chiến lược, toàn diện và lâu dài, tạo ra một cuộc chuyển đổi mạnh về tư duy trong chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Trọng tâm lớn nhất là chuyển từ tư duy tập trung khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, chú trọng bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời. Từ trạng thái bị động đối phó bệnh tật, hệ thống y tế hướng tới trạng thái chủ động kiến tạo sức khỏe.

Tinh thần ấy được cụ thể hóa bằng một mục tiêu trực tiếp liên quan đến từng người dân như khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc. Bộ trưởng cho biết, Bộ Y tế đang xây dựng kế hoạch khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc cho người dân, dự kiến bắt đầu triển khai từ năm 2026 theo lộ trình, trước mắt ưu tiên nhóm khó khăn, yếu thế.

Mục tiêu đặt ra là từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất 1 lần mỗi năm, với kinh phí được bảo đảm từ ngân sách nhà nước và bảo hiểm y tế.

Theo Bộ trưởng, khám định kỳ không chỉ nhằm phát hiện bệnh, mà còn là bước đi để xây dựng dữ liệu sức khỏe số cho từng cá nhân. Với các bệnh không lây nhiễm như tiểu đường, tăng huyết áp, một số loại ung thư, việc phát hiện sớm giúp giảm đáng kể chi phí điều trị và tăng cơ hội cứu sống. Về dài hạn, đây cũng là cách bảo vệ nguồn nhân lực của đất nước một cách bền vững nhất.

Bên cạnh mục tiêu phòng bệnh, ngành Y tế đặt trọng tâm giải quyết bài toán chi phí và công bằng trong tiếp cận dịch vụ. Bộ trưởng cho biết, Bộ Y tế đang xây dựng Đề án miễn viện phí, đồng thời phối hợp nghiên cứu lộ trình mở rộng quyền lợi, tỷ lệ và mức thanh toán của bảo hiểm y tế theo hướng giảm gánh nặng tài chính cho người dân, phù hợp với khả năng cân đối của Quỹ bảo hiểm y tế. Mục tiêu được nêu là tiến tới năm 2030, người dân được miễn viện phí ở mức cơ bản trong phạm vi quyền lợi bảo hiểm y tế.

Để đạt mục tiêu đó, một yêu cầu quan trọng là tiếp tục hoàn thiện thể chế và huy động nguồn lực. Bộ trưởng cho rằng Nghị quyết 72-NQ/TW đã chỉ rõ các nút thắt lớn về thể chế, tài chính và nhân lực.

Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng nhanh, cơ chế tài chính còn nhiều bất cập, Nghị quyết đặt ra định hướng hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, đồng thời khẳng định ngân sách nhà nước giữ vai trò chủ đạo đối với y tế dự phòng và y tế cơ sở, bảo đảm công bằng tiếp cận và giảm chi phí người dân phải tự chi trả.

Theo Bộ trưởng, Bộ Y tế đã báo cáo, đề xuất để Chính phủ ban hành Nghị quyết 282/NQ-CP về chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 72-NQ/TW, xây dựng kế hoạch triển khai theo hướng rõ việc, rõ tiến độ.

Một số nhiệm vụ quan trọng được xác định là đưa các luật và nghị quyết vào cuộc sống, tập trung xây dựng các nghị định hướng dẫn thi hành Luật Phòng bệnh, Luật Dân số và nghị quyết về cơ chế đặc thù.

Song song với thể chế và tài chính, một trụ cột quyết định chất lượng của hệ thống là năng lực y tế cơ sở và y tế dự phòng. Bộ trưởng nhấn mạnh mục tiêu phát triển y tế cơ sở theo hướng đủ bác sỹ, đủ thuốc thiết yếu, đủ trang thiết bị cơ bản, đủ năng lực quản lý sức khỏe theo vòng đời. Y tế cơ sở được kỳ vọng sẽ giúp giảm áp lực cho bệnh viện tuyến trên và nâng chất lượng sống của người dân ngay từ cấp ban đầu.

Cùng với đó, hệ thống y tế dự phòng cần được đầu tư để nâng năng lực dự báo, giám sát, cảnh báo sớm và kiểm soát nguy cơ dịch bệnh, bảo đảm khả năng ứng phó nhanh với các tình huống y tế công cộng khẩn cấp.

Trong mục tiêu nâng chất lượng phục vụ, Bộ trưởng cũng nhấn mạnh chuyển đổi số là một hướng đi quan trọng. Ngành Y tế đang đẩy mạnh bệnh án điện tử, kết nối thông tin sức khỏe cá nhân với ứng dụng VNeID và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, nhằm tối ưu quy trình khám chữa bệnh, giảm thủ tục hành chính.

Một vấn đề khác được Bộ trưởng nhấn mạnh là nhân lực y tế. Trước thực trạng thiếu hụt và bất cập về chất lượng nhân lực, nhất là ở tuyến cơ sở, ngành Y tế xác định cần chính sách đãi ngộ vượt trội, coi nghề y là nghề đặc biệt và phải có cơ chế tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ đặc biệt.

Mục tiêu đặt ra là đổi mới toàn diện phong cách, tinh thần, thái độ phục vụ gắn với nâng cao năng lực chuyên môn; xây dựng cơ chế lương, phụ cấp đặc thù; kiện toàn hệ thống đào tạo y khoa theo chuẩn quốc tế và gắn đào tạo với hành nghề thực chất.

Định hình tương lai hệ thống y tế Việt Nam trong kỷ nguyên AI

AI đang trở thành một trong những lực đẩy lớn nhất của thời đại số. Với y tế, AI không chỉ là câu chuyện của máy móc hay phần mềm, mà là câu chuyện của cách một hệ thống vận hành, phục vụ và bảo vệ con người.

PGS-TS.Trần Qúy Tường, Chủ tịch Hội Tin học Y tế, Phó Trưởng ban dữ liệu Y tế, Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia, muốn AI trở thành động lực đổi mới, cách tiếp cận phải thay đổi từ gốc.

Dữ liệu phải là nền tảng, người bệnh phải là trung tâm, còn hiệu quả hệ thống phải là thước đo. Đó là yêu cầu để bảo đảm an toàn, công bằng và bền vững, tránh tình trạng chạy theo phong trào, đầu tư dàn trải, tạo ra những “đảo công nghệ” không thể kết nối, không thể mở rộng và cuối cùng không tạo được giá trị thật cho người dân.

Trên nền tảng ấy, việc triển khai AI y tế cần được tổ chức theo lộ trình rõ ràng, có trọng tâm, gắn với năng lực quản trị và năng lực thực thi của toàn hệ thống. Từ thực tiễn nghiên cứu và quản lý dữ liệu y tế, nhiều chuyên gia cho rằng cần tập trung vào 8 nhóm giải pháp chủ yếu để định hình tương lai y tế Việt Nam trong kỷ nguyên AI.

Trước hết, cần sớm hoàn thiện chiến lược và thể chế phát triển AI y tế. Việt Nam cần một Chiến lược quốc gia về AI trong y tế có tính thống nhất từ Trung ương đến địa phương, gắn chặt với chiến lược chuyển đổi số ngành Y tế và chiến lược dữ liệu quốc gia.

Thể chế phải tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, cho phép thử nghiệm có kiểm soát, đồng thời đặt ra yêu cầu rõ ràng về an toàn người bệnh, trách nhiệm pháp lý, tính minh bạch của thuật toán và tuân thủ đạo đức y học. Không có khung pháp lý đủ rõ, AI sẽ hoặc bị “thả nổi” dẫn đến rủi ro, hoặc bị “siết chặt” dẫn đến triệt tiêu động lực đổi mới.

Cùng với chiến lược, dữ liệu y tế phải được xác định là nền tảng cốt lõi. Hồ sơ bệnh án điện tử, hồ sơ sức khỏe cá nhân và Cơ sở dữ liệu y tế quốc gia cần triển khai đồng bộ, chuẩn hóa và liên thông, bảo đảm dữ liệu đúng, đủ, sạch và có giá trị sử dụng thực tế.

Một yêu cầu quan trọng khác là triển khai AI theo nhu cầu thực tiễn và theo thứ tự ưu tiên. AI cần tập trung vào các bài toán cấp thiết như hỗ trợ chẩn đoán và điều trị, quản lý bệnh mạn tính, y tế dự phòng, phục hồi chức năng, giảm quá tải bệnh viện và nâng cao chất lượng y tế cơ sở.

Mỗi ứng dụng phải đi kèm đánh giá hiệu quả lâm sàng và hiệu quả kinh tế, đồng thời có cơ chế giám sát rủi ro. AI không thể trở thành cuộc đua công nghệ để “trưng bày thành tích”, mà phải trở thành công cụ giúp hệ thống y tế phục vụ tốt hơn, nhanh hơn và công bằng hơn.

Muốn vận hành AI ở quy mô hệ thống, nguồn nhân lực y tế số và năng lực quản trị AI phải được đặt đúng vị trí. Cần đổi mới đào tạo y khoa theo hướng tích hợp kiến thức dữ liệu, AI và chuyển đổi số.

Đồng thời, đào tạo lại và đào tạo liên tục cho đội ngũ hiện hữu là yêu cầu cấp bách, bởi AI sẽ tác động trực tiếp đến quy trình khám chữa bệnh, quản trị bệnh viện và tương tác với người bệnh.

Song song với đó, cần hình thành đội ngũ chuyên gia liên ngành y, công nghệ và dữ liệu, nâng cao năng lực quản trị công nghệ và quản trị dữ liệu trong các cơ sở y tế. Thiếu nhân lực, công nghệ sẽ trở thành gánh nặng thay vì trở thành công cụ.

Bên cạnh nhân lực là cơ chế tài chính và mô hình đầu tư. Nhà nước cần đầu tư trọng điểm cho hạ tầng dữ liệu và các nền tảng số dùng chung, đồng thời xây dựng chính sách giá, thanh toán và chi trả phù hợp cho dịch vụ y tế ứng dụng AI.

Hợp tác công tư và xã hội hóa đầu tư cần được khuyến khích theo hướng hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, cơ sở y tế, doanh nghiệp và người dân. Nếu cơ chế tài chính không rõ ràng, AI sẽ khó phát triển bền vững, khó mở rộng quy mô và dễ rơi vào tình trạng “mạnh ai nấy làm”.