Chiến trường thuế quan đổi chỗ - Bài 1: Thiết lập mặt bằng thuế quan diện rộng

Phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ là một cú chặn vào cách Nhà Trắng dùng quyền khẩn cấp áp thuế quan diện rộng. Nhưng đây chưa là đoạn kết của chương trình thuế quan. Trận địa chỉ đổi chỗ: từ một nút bấm trên Truth Social của Tổng thống Donald Trump sang mê cung thủ tục, kiện tụng hoàn thuế, Quốc hội và lịch bầu cử giữa kỳ của Mỹ.

TIN LIÊN QUAN

Dù Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã có phán quyết về thuế quan, song rủi ro đối với thương mại quốc tế khó có thể giảm, doanh nghiệp vẫn cần cảnh giác

Mỹ vừa có một phán quyết lớn về thuế quan, nhưng ý nghĩa của vụ việc vượt xa thương mại. Tòa án Tối cao nước này đã chặn cách Nhà Trắng dùng đạo luật quyền lực khẩn cấp để thiết lập mặt bằng thuế quan diện rộng. Tranh chấp cốt lõi nằm ở thẩm quyền: ai được quyền áp thuế nào, trong phạm vi nào và với mức ủy quyền nào từ Quốc hội.

Tác động đầu tiên của phán quyết

Khi câu hỏi chạm vào quyền đánh thuế qua biên giới, vấn đề lập tức chuyển từ kỹ thuật thương mại sang cấu trúc quyền lực nhà nước. Tòa án không đứng ra làm nhà kinh tế để tranh luận mức thuế nào hiệu quả hơn cho nước Mỹ. Tòa xử ranh giới ủy quyền và khép lại một lối đi mà hành pháp đã kéo quá xa.

Tác động đầu tiên của phán quyết không chỉ ở mức thuế thay đổi thế nào. Các động thái quan trọng nằm ở cách nhịp quyền lực vận hành. Trước đây, công cụ khẩn cấp cho phép Nhà Trắng đi rất nhanh, tạo sức ép ngay lập tức, vừa để đàm phán với đối tác, vừa để phát tín hiệu chính trị trong nước. Sau phán quyết, lối đi đó bị khóa.

Mỹ đổi đường áp thuế, doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị những gì

Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ đã chặn một tuyến quyền lực khẩn cấp trong áp thuế quan, nhưng rủi ro thuế quan đối với thương mại quốc tế khó thể giảm theo đường thẳng. Thay đổi rõ nhất là nhịp chính sách, từ quyết định rất nhanh chuyển sang quy trình nhiều cửa hơn là điều tra, điều trần, kiện tụng hoàn thuế và “mặc cả” chính trị trong mùa bầu cử.

Với nhà xuất khẩu Việt, tín hiệu nên đọc là theo logic vận hành thay cho các tiêu đề thời sự. Đó là các tín hiệu chính trị, tiến độ thủ tục và hướng dẫn thực thi của Nhà Trắng.

Điều nhà xuất khẩu cần làm ngay là chuyển từ trạng thái đọc tin sang trạng thái quản trị hồ sơ. Trong vài quý tới, chính sách thuế Mỹ có thể đổi tuyến (Section 122, 232, 301, 201…), kéo theo khác biệt lớn về phạm vi hàng hóa, thời điểm hiệu lực và cách chứng minh nguồn gốc.

Doanh nghiệp nên thiết lập bản đồ rủi ro theo mã hàng (HS code), thị trường, khách hàng và điều khoản giá trong hợp đồng; tách rõ nhóm hàng có thể bị ảnh hưởng trực tiếp, nhóm bị ảnh hưởng qua linh kiện đầu vào và nhóm chịu tác động gián tiếp qua khách hàng Mỹ cắt đơn hoặc đổi lịch giao hàng.

Điểm thứ hai là điều khoản hợp đồng. Khi chính sách Mỹ đi chậm hơn và dễ tranh chấp hơn, chi phí phát sinh thường nằm ở khâu chia sẻ gánh nặng: ai chịu phần tăng chi phí, ai chịu tồn kho chờ thông quan, ai gánh phần điều chỉnh giá khi thuế thay đổi giữa lúc hàng đang trên đường. Doanh nghiệp cần rà soát điều khoản “price adjustment”, “force majeure” (sự kiện bất khả kháng), “change in law” và lịch thanh toán. Với doanh nghiệp nhỏ, phần này quan trọng không kém năng lực bán hàng.

Với giới làm chính sách, trọng tâm không nằm ở dự báo một mức thuế cụ thể của Mỹ, mà nằm ở năng lực phản ứng theo ngành. Cần chuẩn bị cơ chế theo dõi nhanh theo nhóm hàng có độ mở lớn với thị trường Mỹ (điện tử, gỗ, dệt may, máy móc, linh kiện), gắn với tín hiệu điều tra thương mại và thay đổi quy tắc xuất xứ. Cùng với đó là hỗ trợ doanh nghiệp thiết lập hồ sơ sạch về xuất xứ, chuỗi cung ứng và dữ liệu giá trị gia tăng trong nước.

Khi Washington bước vào pha chính sách nhiều thủ tục hơn thì vận động hành lang và hồ sơ kỹ thuật sẽ có trọng lượng lớn. Rất cần tận dụng kênh hiệp hội ngành hàng, thương vụ, đối thoại kỹ thuật để đưa dữ liệu đúng lúc, đúng cơ quan, đúng mặt hàng.

Giai đoạn tới không chỉ là bài toán thương mại, đây là bài toán năng lực thể chế của doanh nghiệp và Nhà nước trong một môi trường thuế quan còn biến động, nhưng ngày càng bị chi phối bởi thủ tục và khả năng theo dõi thực thi.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã phản ứng theo hướng mở thêm các cửa khác. Cửa tạm là Section 122 - dùng để áp thuế toàn cầu 15% với thời hạn ngắn, chồng lên các mức hiện hữu, để giữ nhịp chính trị và duy trì đòn bẩy. Tuyến dài hơn nằm ở các quy trình điều tra dưới những thẩm quyền khác như Section 232 (an ninh quốc gia), 301 (thực hành thương mại), 201 (cứu trợ khẩn cấp). Các chuyên gia pháp lý đánh giá đây mới là đường chính để Washington xây lại bức tường thuế quan vì nền tảng pháp lý chắc chắn hơn. Đổi lại, các tuyến này chậm và kém linh hoạt hơn do cần điều tra chính thức. Cũng không loại trừ Nhà Trắng sử dụng các công cụ chưa bao giờ dùng như Section 338 mang tính trừng phạt (Smoot-Hawley 1930), như một tuyến rủi ro, ít chắc chắn hơn.

Đi qua các tuyến này, Nhà Trắng vẫn có thể đưa thuế quan trở lại, nhưng tốc độ sẽ chậm đi và kiện tụng pháp lý tăng lên. Mỗi bước tăng thuế phải đi kèm hồ sơ, điều trần, điều tra, phản biện pháp lý và thời gian chờ. Một chương trình từng dựa nhiều vào tốc độ sẽ học cách vận hành mới có tên “thời gian chờ”.

Tiếp theo, câu chuyện rời khỏi phán quyết bản án để đi vào cơm áo gạo tiền. Ở cửa khẩu, hải quan điều chỉnh cách thu, dừng tuyến đã bị tòa án bác bỏ, tiếp tục các tuyến còn hiệu lực. Trong các văn phòng luật sư và bộ phận tài chính doanh nghiệp, một trận thủ tục nhức đầu khác là hoàn thuế. Tòa án đâu đã giải quyết câu hỏi ai được hoàn, hoàn theo quy trình nào, kéo dài bao lâu. Cái gì chưa giải quyết dứt điểm, các tòa án cấp dưới sẽ xử tiếp.

Con số doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ xin hoàn thuế tăng lên và phần khó nằm ở việc chứng từ, dòng tiền, chi phí kiện tụng, thủ tục hành chính kéo dài. Tập đoàn lớn có đủ nguồn lực để chuẩn bị cho trận đánh pháp lý kéo dài. Với nhiều doanh nghiệp nhập khẩu nhỏ, đây là bài toán dòng tiền, sức bền thủ tục và khả năng theo đuổi hồ sơ đến cùng.

Một lớp rối khác nằm ở phân bổ chi phí: phần thuế đã thu đã được chuyển vào giá bán đến đâu và ai đang gánh phần cuối cùng. Khi ranh giới pháp lý đổi hướng, Washington mở ra một vòng vận động hành lang mới về miễn trừ, danh mục áp dụng và thứ tự ưu tiên ngành hàng.

Áp lực chính trị gia tăng

Áp lực còn tác động tới Nhà Trắng với ám ảnh lịch trình bầu cử. Các tuyến thay thế cần thời gian, trong khi chính trị Mỹ chạy theo nhịp ngắn. Một quyết định thuế mới công bố quá sát mùa vận động giữa kỳ sẽ đánh trực diện vào câu hỏi giá cả, chi phí sinh hoạt và sức chịu đựng của cử tri. Đây là điểm mà bài toán thương mại lồng vào bài toán bầu cử. Một phần trong nội bộ đảng Cộng hòa phát tín hiệu dè dặt với quyền thuế quan quá rộng của Tổng thống. Các khảo sát dư luận gần đây cũng cho thấy, cử tri gắn thuế quan với vật giá leo thang nhiều hơn trước.

Cùng lúc, Tòa án Tối cao do Chánh án John Roberts dẫn dắt phát đi một tín hiệu tinh tế hơn câu chuyện thắng - thua. Ý muốn nhắc rằng, vẫn còn đó những đường ranh hiến định mà hành pháp khó vượt qua, kể cả trong bối cảnh tòa án đã nhân nhượng Tổng thống ở nhiều hồ sơ khác.

Bức tranh hiện ra rõ hơn khi đặt các mảnh ghép cạnh nhau. Nhà Trắng chưa mất đi chiến lược thuế quan, điều bị mất là quyền đi đường tắt. Từ đây, mỗi động thái thuế quan đều phải tính thêm thời gian, sự đồng thuận chính trị và rủi ro bị giữ lại ở nhiều cửa.

Ý nghĩa lớn nhất của phán quyết nằm ở chỗ này. Tòa án Tối cao đã đóng một cánh cửa quan trọng của quyền lực khẩn cấp. Điều này nhắc lại một nguyên tắc nền của thể chế Mỹ: quyền lực có thể chuyển động rất nhanh, nhưng tính chính danh của quyền lực vẫn phải đi bằng thủ tục.

Đến đây, nếu bất kỳ ai kỳ vọng mặt bằng thuế quan thời Tổng thống Donald Trump giảm ngay sau phán quyết là hiểu bài quá sớm. Nhà Trắng không thiếu công cụ thay thế: ý chí bảo hộ mãnh liệt; động cơ chính trị trong năm bầu cử vẫn còn đó để làm hài lòng cử tri “America First”.

Trận chiến mới có thể mỏng ở bề mặt, nhưng dày hơn về mặt vận hành. Đó là điều tra theo luật chuyên ngành, hoàn thuế qua tòa cấp dưới, điều trần ở Quốc hội, “mặc cả” giữa Nhà Trắng và các nhóm lợi ích. Và cuối cùng là phản ứng của cử tri khi giá cả quay lại thành chủ đề tranh cử.

Washington chưa từ bỏ chiến tranh thuế quan. Nước Mỹ bước vào giai đoạn mỗi mức thuế đều đi kèm thêm một loạt chi phí, là thời gian, thủ tục và mức chấp thuận chính trị đủ để đi tiếp.

(Còn tiếp)

(*) Đại học Kinh tế TP.HCM