Toàn cảnh Hội nghị trực tuyến toàn quốc sơ kết công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả 6 tháng đầu năm và phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2026 (Ảnh: Phương Nguyên)

Tội phạm đang dịch chuyển

Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể bắt gặp hàng loạt sản phẩm được quảng cáo là hàng chính hãng với giá rẻ bất thường. Tuy nhiên, không ít trong số đó là hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây cũng là biểu hiện rõ nét cho sự dịch chuyển của hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả từ các tuyến biên giới, cửa khẩu sang môi trường số. Không gian mạng, sàn thương mại điện tử và mạng xã hội đang trở thành "địa bàn" mới của các đối tượng vi phạm.

Những con số vừa được Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia) công bố đã phản ánh rõ xu hướng này. Trong khi số vụ buôn bán, vận chuyển hàng cấm, hàng lậu giảm tới 51,83% so với cùng kỳ năm trước thì số vụ gian lận thương mại, gian lận thuế tăng 60,06%; đặc biệt, số vụ hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ tăng tới 75,02%. Đáng chú ý, phần lớn các hành vi vi phạm mới đều gắn với hoạt động thương mại điện tử, nền tảng số và các giao dịch xuyên biên giới.

Dẫn chứng cụ thể, Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân chia sẻ, chỉ trong thời gian ngắn triển khai đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các cơ quan chức năng đã phối hợp với các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn hơn 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm và trực tiếp xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng.

Trong nội địa, tình trạng sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc vẫn diễn biến phức tạp. Các đối tượng ngày càng lợi dụng thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ chuyển phát nhanh và bưu chính để tiêu thụ hàng giả, hàng kém chất lượng. Không chỉ dừng lại ở các mặt hàng tiêu dùng thông thường, môi trường số còn trở thành "đất sống" của nhiều loại hàng hóa ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức cũng cho hay, đơn vị này ghi nhận hoạt động kinh doanh thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và sữa trên Internet, mạng xã hội, thông qua livestream ngày càng phức tạp. Nhiều đối tượng sử dụng AI, Deepfake để cắt ghép hình ảnh chuyên gia, bác sĩ hoặc người nổi tiếng nhằm quảng cáo sai sự thật, tạo lòng tin giả đối với người tiêu dùng.

Xu hướng dịch chuyển lên môi trường số cũng được ghi nhận rõ tại nhiều địa phương. Bà Nguyễn Kiều Oanh, Phó giám đốc Sở Công thương Hà Nội cho biết, hàng giả không còn xuất hiện đơn lẻ, mà đang hình thành các chuỗi sản xuất, phân phối và tiêu thụ có tổ chức, tập trung vào các mặt hàng như thời trang, mỹ phẩm, dược phẩm, thực phẩm và thiết bị điện tử. Hà Nội thời gian qua đã triệt phá nhiều vụ việc lớn, trong đó có đường dây sản xuất, buôn bán súp bột giả mạo nhãn hiệu Acecook và một cơ sở kinh doanh phụ tùng ô tô giả mạo nhãn hiệu, rao bán trên các website thương mại điện tử.

Trong khi đó, ông Nguyễn Lộc Hà, Phó chủ tịch Thường trực UBND TP. HCM nêu thực trạng: các đối tượng đang triệt để lợi dụng thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ chuyển phát nhanh và logistics để che giấu hành vi vi phạm, gây khó khăn cho việc xác minh đối tượng cầm đầu, thu thập chứng cứ và xử lý các đường dây. Bên cạnh đó, công tác giám định hàng giả, xác định yếu tố xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, sự phối hợp của chủ thể quyền cũng như những vướng mắc trong định giá tang vật vẫn là những rào cản lớn đối với quá trình điều tra, xử lý.

Từ "tiền kiểm" sang "kiểm soát số"

Sự dịch chuyển lên môi trường số giúp các đối tượng vi phạm giảm đáng kể chi phí và rủi ro, trong khi khả năng tiếp cận khách hàng lại tăng lên nhiều lần. Điều này khiến công tác kiểm tra, phát hiện và xử lý của lực lượng chức năng gặp không ít khó khăn.

Chia sẻ về điều này, Thiếu tướng Đào Hồng Sơn, Phó cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) cho biết, nhiều đối tượng điều hành từ xa thông qua các ứng dụng mạng xã hội, sử dụng hệ thống thanh toán điện tử, kho trung chuyển và dịch vụ logistics để che giấu dấu vết.

Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là công tác phối hợp và chia sẻ dữ liệu. Bộ Công an cho rằng, chưa có hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung giữa các bộ, ngành để cập nhật, kết nối và chia sẻ thông tin về các vụ việc vi phạm. Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, việc quản lý còn phân tán ở nhiều cơ quan khác nhau, khiến hiệu quả thực thi chưa tương xứng với thực tiễn. Bên cạnh đó, việc xác định hàng thật - hàng giả cũng ngày càng khó khăn khi công nghệ sản xuất hàng nhái liên tục được nâng cấp. Nhiều chủ thể quyền chưa tích cực tham gia giám định đối với các vụ việc nhỏ lẻ, trong khi việc xác minh các nhãn hiệu nước ngoài còn gặp nhiều trở ngại về thông tin và dữ liệu.

Trước những thách thức mới, công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số.

Phó chủ tịch Thường trực UBND TP. HCM Nguyễn Lộc Hà cho rằng, các đối tượng tiếp tục lợi dụng công nghệ số, thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ logistics để che giấu hành vi vi phạm với thủ đoạn ngày càng tinh vi. "Điều đó đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới tư duy quản lý, nâng cao năng lực dự báo, tăng cường phối hợp liên ngành và xây dựng các giải pháp căn cơ, bền vững trong công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả", ông Nguyễn Lộc Hà nhấn mạnh.

Đại diện Bộ Công an đề xuất chuyển từ mô hình "tiền kiểm, hậu kiểm truyền thống" sang "kiểm soát số", xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) để theo dõi dòng hàng hóa trên không gian mạng; chủ động rà quét các tài khoản, website, hội nhóm có dấu hiệu giao dịch hàng lậu, hàng giả nhằm ngăn chặn từ sớm, từ xa. Song song với đó, Bộ Công an đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng hệ thống định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa; triển khai thí điểm hệ thống quản lý quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và quyền liên quan trên môi trường số thông qua nền tảng VNeID.

Bộ Công thương tiếp tục đẩy mạnh kiểm tra trên môi trường thương mại điện tử, phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu liên thông nhằm nâng cao năng lực giám sát, cảnh báo sớm vi phạm. Trong khi đó, Bộ Y tế đề xuất đẩy nhanh xây dựng cơ sở dữ liệu ngành dược và an toàn thực phẩm, kết nối đơn thuốc điện tử, nghiên cứu ứng dụng công nghệ blockchain để phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Thực tiễn cho thấy, cuộc chiến chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đang dịch chuyển mạnh từ các tuyến biên giới, cửa khẩu sang không gian mạng. Khi các đối tượng ngày càng lợi dụng công nghệ số để che giấu hoạt động, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường kiểm tra, xử lý mà còn phải đổi mới tư duy quản lý, ứng dụng dữ liệu và công nghệ để phát hiện, ngăn chặn vi phạm từ sớm. Trong cuộc đua đó, lợi thế sẽ thuộc về bên làm chủ được dữ liệu, công nghệ và khả năng phối hợp giữa các lực lượng chức năng.