Miền Bắc đang bước vào thời điểm chuyển mùa từ Hè sang Thu. Nắng nóng giảm dần, nhiệt độ hạ thấp hơn trong khi mưa và những thay đổi thất thường của thời tiết có thể tác động đến hệ hô hấp, khiến nhiều bệnh tai mũi họng có xu hướng xuất hiện nhiều hơn.

PGS-TS.Nguyễn Thị Hoài An, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa An Việt cho biết, vào thời điểm chuyển từ Hè sang Thu, người dân có thể gặp nhiều bệnh lý như viêm tai giữa, viêm xoang, viêm mũi dị ứng, cúm, nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV), viêm họng, viêm amidan, viêm VA hay nhiễm Adenovirus. Những bệnh lý này có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có sức đề kháng kém thường dễ bị ảnh hưởng hơn.

Nhiệt độ giảm, thời tiết thay đổi thất thường khi miền Bắc chuyển sang mùa Thu tạo điều kiện cho nhiều bệnh tai mũi họng và đường hô hấp xuất hiện.

Một trong những bệnh cần đặc biệt lưu ý ở trẻ nhỏ là viêm tai giữa. Bệnh thường gặp ở trẻ trong độ tuổi mầm non trở xuống và thời điểm giao mùa là giai đoạn nguy cơ mắc bệnh có thể gia tăng.

Trẻ bị viêm tai giữa có thể xuất hiện sốt, đau tai, chán ăn, chảy dịch hoặc mủ từ ống tai ngoài, phản ứng với âm thanh kém hơn bình thường. Với trẻ còn quá nhỏ để mô tả cảm giác đau, cha mẹ có thể nhận thấy trẻ quấy khóc nhiều, thường xuyên dụi hoặc kéo vành tai.

Những biểu hiện này không nên bị bỏ qua, bởi nếu tình trạng viêm kéo dài hoặc không được xử trí phù hợp, bệnh có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe và sinh hoạt của trẻ.

Một bệnh lý khác rất thường gặp khi thời tiết thay đổi là viêm mũi dị ứng. Người bệnh thường hắt hơi liên tục, ngứa mũi, chảy nước mũi, có thể kèm đỏ mắt, chảy nước mắt hoặc cảm giác khó chịu, bỏng rát vùng họng.

Các triệu chứng có thể rõ hơn vào buổi sáng sau khi ngủ dậy và giảm dần trong ngày. Sự thay đổi về nhiệt độ, độ ẩm cùng các yếu tố dị nguyên trong môi trường có thể khiến những người có cơ địa dị ứng dễ xuất hiện hoặc tái phát triệu chứng.

Viêm xoang cũng là bệnh dễ gặp hoặc tái phát trong thời điểm giao mùa và có thể xảy ra ở nhiều lứa tuổi. Tùy vị trí xoang bị ảnh hưởng, người bệnh có thể đau hoặc cảm thấy nặng vùng mặt, má, trán, giữa hai mắt hoặc vùng đầu; kèm theo nghẹt mũi, chảy dịch mũi, giảm khả năng ngửi.

Những triệu chứng kéo dài không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ, học tập và công việc. Vì vậy, người có biểu hiện kéo dài hoặc bất thường cần được thăm khám để xác định nguyên nhân thay vì tự ý sử dụng thuốc.

Cùng với các bệnh tai mũi họng, cúm là bệnh cần được chú ý khi thời tiết chuyển mùa. Bệnh lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua giọt bắn khi người mắc ho, hắt hơi hoặc qua bàn tay, đồ vật có chứa tác nhân gây bệnh rồi tiếp xúc với mắt, mũi, miệng.

Người mắc cúm có thể sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, mệt mỏi, nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau họng và ho. Cúm có thể xảy ra ở bất cứ ai. Phần lớn người khỏe mạnh có thể hồi phục, nhưng bệnh cũng có khả năng diễn biến nặng ở những nhóm nguy cơ, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc sức đề kháng kém.

Với trẻ nhỏ, một tác nhân khác cần được các gia đình lưu ý là virus hợp bào hô hấp RSV. Đây là tác nhân phổ biến gây nhiễm trùng đường hô hấp và có thể lây lan trong môi trường tập trung đông trẻ như trường học.

Ở người lớn và trẻ khỏe mạnh, nhiễm RSV có thể chỉ gây những biểu hiện nhẹ tương tự cảm lạnh thông thường. Tuy nhiên, ở trẻ nhỏ hoặc trẻ có sức đề kháng kém, bệnh có thể diễn biến nặng hơn.

Các biểu hiện cần chú ý gồm sốt, ho, đau họng, thở khò khè, thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực, quấy khóc, mệt mỏi hoặc ăn kém. Khi trẻ có dấu hiệu khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực hoặc tình trạng toàn thân xấu đi, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá kịp thời.

Ngoài những bệnh trên, PGS-TS.Nguyễn Thị Hoài An lưu ý thời điểm giao mùa còn có thể ghi nhận các bệnh đường hô hấp khác như viêm họng, viêm amidan, viêm VA và nhiễm Adenovirus.

Điểm chung của nhiều bệnh đường hô hấp là triệu chứng ban đầu có thể khá giống nhau, như ho, sốt, chảy nước mũi, nghẹt mũi hay đau họng. Vì vậy, người dân không nên chỉ dựa vào một vài biểu hiện để tự chẩn đoán và tự sử dụng thuốc, nhất là kháng sinh.

Đối với trẻ nhỏ, cha mẹ cần chú ý nhiều hơn đến tình trạng ăn uống, ngủ, mức độ tỉnh táo và nhịp thở của trẻ. Những thay đổi như bỏ bú, bỏ ăn, li bì, sốt kéo dài, khó thở, thở khò khè hoặc phản ứng kém cần được đánh giá sớm.

Thời tiết giao mùa là yếu tố khó tránh, nhưng nguy cơ mắc bệnh có thể được hạn chế bằng việc giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng, vệ sinh tay thường xuyên và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có biểu hiện bệnh đường hô hấp.

Người dân cũng cần giữ ấm phù hợp khi nhiệt độ giảm, đặc biệt vào sáng sớm và ban đêm; bảo đảm dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý và chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh phù hợp.

Với những bệnh đã có vắc-xin phòng ngừa, việc tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh hoặc diễn biến nặng.

Đặc biệt, khi trẻ em chuẩn bị bước vào năm học mới, môi trường trường học với mật độ tiếp xúc cao có thể tạo điều kiện cho một số tác nhân gây bệnh đường hô hấp lây lan. Gia đình và nhà trường cần theo dõi sức khỏe của trẻ, duy trì vệ sinh lớp học, đồ dùng cá nhân và hướng dẫn trẻ hình thành thói quen rửa tay, che miệng khi ho, hắt hơi.

Giao mùa không đồng nghĩa với việc tất cả các bệnh tai mũi họng đều trở nên nguy hiểm. Điều cần thiết là nhận diện đúng nhóm nguy cơ, theo dõi những dấu hiệu bất thường và không chủ quan khi triệu chứng kéo dài hoặc diễn biến nặng.

Phòng bệnh từ những thói quen đơn giản và thăm khám đúng thời điểm có thể giúp hạn chế đáng kể nguy cơ một bệnh lý đường hô hấp thông thường tiến triển phức tạp, đặc biệt đối với trẻ nhỏ và những người có sức khỏe nền yếu.

Điều quan trọng là phụ huynh cần theo dõi sát trẻ trong quá trình mắc bệnh, đặc biệt chú ý các dấu hiệu bất thường về hô hấp, tình trạng sốt và ý thức. Khi trẻ khó thở, lờ đờ, sốt kéo dài hoặc tình trạng bệnh nặng lên, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà. 

Bên cạnh các biện pháp giữ ấm, vệ sinh cá nhân, dinh dưỡng hợp lý và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, các bác sỹ lưu ý người dân nên chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng, đặc biệt đối với những bệnh đường hô hấp đã có vắc-xin hoặc biện pháp dự phòng đặc hiệu. Đây là yếu tố càng đáng quan tâm khi thời tiết chuyển mùa, trẻ trở lại trường học, mật độ tiếp xúc tăng và người cao tuổi, người có bệnh nền dễ chịu ảnh hưởng nặng hơn khi mắc bệnh.

Trước hết là vắc-xin cúm mùa. Virus cúm thường xuyên biến đổi, trong khi miễn dịch sau tiêm cũng giảm dần theo thời gian, vì vậy vắc-xin cúm được cập nhật và tiêm nhắc hằng năm. Cúm có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng nguy cơ biến chứng thường cao hơn ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người mắc các bệnh mạn tính.

Tiêm vắc-xin không có nghĩa loại bỏ hoàn toàn khả năng mắc cúm, nhưng có vai trò giảm nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt là giảm nguy cơ diễn biến nặng, nhập viện và các biến chứng liên quan. Vì vậy, trước mùa bệnh đường hô hấp gia tăng, các gia đình nên kiểm tra xem trẻ và những thành viên thuộc nhóm nguy cơ đã được tiêm phòng cúm phù hợp hay chưa.

Bên cạnh cúm, vắc-xin phòng bệnh do phế cầu cũng cần được quan tâm, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có một số bệnh nền hoặc tình trạng làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng. Phế cầu khuẩn có thể gây nhiều bệnh lý từ viêm tai giữa, viêm xoang đến viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Trẻ nhỏ là nhóm được khuyến cáo tiêm vắc-xin phế cầu trong chương trình tiêm chủng phù hợp với lứa tuổi; ở người lớn, chỉ định phụ thuộc vào tuổi, bệnh nền và lịch sử tiêm trước đó. Vì có nhiều loại vắc-xin phế cầu và lịch tiêm khác nhau, người dân không nên tự xác định số mũi mà cần được nhân viên y tế tư vấn dựa trên tiền sử tiêm chủng cụ thể.

Với RSV, bác sỹ Phan Phong Kỳ, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, vắc-xin RSV kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại protein F của virus - protein có vai trò giúp RSV bám và xâm nhập tế bào đường hô hấp. Các kháng thể đặc hiệu được tạo ra giúp giảm nguy cơ bệnh hô hấp nặng do RSV.

Một trong những vắc-xin RSV hiện nay là Abrysvo. Đối với phụ nữ mang thai thuộc nhóm phù hợp, việc tiêm chủng nhằm tạo miễn dịch cho mẹ và truyền kháng thể qua nhau thai để bảo vệ trẻ trong những tháng đầu sau sinh.

Bên cạnh vắc-xin cho mẹ, kháng thể đơn dòng là một hướng dự phòng khác. Khác với vắc-xin kích thích cơ thể tự tạo miễn dịch, biện pháp này cung cấp trực tiếp kháng thể cho trẻ, nhờ đó tạo khả năng bảo vệ mà không phụ thuộc vào quá trình hình thành đáp ứng miễn dịch của trẻ.

Riêng với vắc-xin cúm, khuyến cáo quốc tế hiện nay áp dụng tiêm hằng năm cho người từ 6 tháng tuổi trở lên nếu không có chống chỉ định. Một số trẻ từ 6 tháng đến 8 tuổi có thể cần hai liều trong mùa đầu tiên được tiêm đầy đủ, tùy tiền sử tiêm trước đó. Do cơ thể cần thời gian để hình thành đáp ứng miễn dịch sau tiêm, việc chủ động tiêm trước khi mùa cúm và các bệnh hô hấp gia tăng có ý nghĩa quan trọng hơn so với chờ dịch bệnh xuất hiện mới tiêm.

Các chuyên gia cũng lưu ý không có một lịch tiêm giống nhau cho tất cả mọi người. Tuổi, bệnh nền, thai kỳ, tình trạng miễn dịch, tiền sử mắc bệnh và những vắc-xin đã tiêm đều có thể ảnh hưởng đến chỉ định. Vì vậy, thay vì đợi đến khi giao mùa hoặc xuất hiện dịch bệnh mới quan tâm, mỗi gia đình nên coi việc kiểm tra và cập nhật lịch tiêm chủng là một phần của quản lý sức khỏe định kỳ.

Đặc biệt trong thời điểm trẻ trở lại trường học, người cao tuổi và các thành viên thuộc nhóm nguy cơ cũng cần được bảo vệ. Khi nhiều bệnh đường hô hấp cùng có khả năng lưu hành, tiêm chủng đầy đủ đối với những bệnh đã có vắc-xin, kết hợp vệ sinh tay, giữ môi trường thông thoáng, che miệng khi ho, hắt hơi và hạn chế tiếp xúc khi đang mắc bệnh sẽ tạo thành nhiều lớp bảo vệ, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế những trường hợp diễn biến nặng.