Tăng lương phải đi cùng kiểm soát giá

Tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI vừa qua, câu chuyện tăng lương cơ sở tiếp tục được nhiều đại biểu đặt ra từ nhiều góc nhìn, từ tác động đến đời sống người lao động đến sức ép lên thị trường hàng hóa, khả năng kiểm soát lạm phát và yêu cầu nâng cao chất lượng bộ máy cơ sở trong giai đoạn mới. 

Với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, lương cơ sở là căn cứ tính lương, phụ cấp và nhiều chế độ liên quan. Vì vậy, mỗi lần điều chỉnh đều tác động trực tiếp đến thu nhập của hàng triệu người. Trong bối cảnh giá cả nhiều mặt hàng thiết yếu biến động liên tục, bất kỳ khoản tăng nào cũng mang ý nghĩa hỗ trợ nhất định, giúp giảm áp lực chi tiêu và tạo thêm động lực làm việc.

Tuy nhiên, người dân quan tâm không chỉ là con số ghi trên bảng lương, mà là sức mua thực tế sau điều chỉnh. Thu nhập tăng nhưng giá nhà trọ, thực phẩm, học phí, viện phí… hay chi phí đi lại cùng leo thang thì lợi ích của chính sách sẽ nhanh chóng bị bào mòn. Một đợt tăng lương nếu không đi kèm ổn định giá cả rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn “tăng danh nghĩa, giảm thực chất”.

Lương cơ sở cần được đặt trong tổng thể chính sách an sinh, ổn định thị trường và hỗ trợ nhóm yếu thế, thay vì xem như giải pháp độc lập.

Thực tế nhiều năm cho thấy, sau mỗi lần điều chỉnh lương thường xuất hiện tâm lý “đón sóng giá” trên thị trường. Một số hàng hóa và dịch vụ thiết yếu tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện thu nhập, khiến nhóm hưởng lương thấp gần như không cảm nhận rõ lợi ích. Khi đó, chính sách hỗ trợ thu nhập bị triệt tiêu một phần ngay từ khâu thực thi.

Đáng chú ý, lương cơ sở chủ yếu áp dụng với khu vực công, nhưng tác động của giá cả lại lan rộng đến toàn xã hội. Người chịu áp lực lớn nhất chưa chắc là người được tăng lương, mà có thể là lao động tự do, người làm việc trong khu vực phi chính thức, người thu nhập bấp bênh hoặc chưa có mạng lưới an sinh đủ mạnh. 

Bởi vậy, tăng lương muốn tạo hiệu quả thực chất phải đi cùng năng lực điều hành giá và kiểm soát lạm phát. Các cơ quan quản lý cần theo dõi sát cung cầu thị trường, biến động chi phí đầu vào, tâm lý tiêu dùng và xử lý kịp thời hiện tượng tăng giá bất hợp lý. Nếu thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền lương và điều hành thị trường, mục tiêu nâng cao đời sống sẽ khó đạt trọn vẹn.

Một nền kinh tế tăng trưởng tốt không thể chỉ được đo bằng GDP hay quy mô thu ngân sách. Chất lượng tăng trưởng còn nằm ở khả năng giữ ổn định đời sống dân cư sau mỗi quyết sách lớn. Theo nghĩa đó, lương cơ sở cần được đặt trong tổng thể chính sách an sinh, ổn định thị trường và hỗ trợ nhóm yếu thế, thay vì xem như giải pháp độc lập.

Cấp xã gánh việc mới cần cơ chế lương mới

Bên cạnh câu chuyện thu nhập và giá cả, nhiều đại biểu cũng cho rằng tiền lương cần gắn với yêu cầu công vụ mới, đặc biệt tại cấp xã sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là nơi đang gánh vác khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều so với trước đây.

Năm 2026 được xác định là năm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở. Sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện đã chuyển xuống xã, cùng với phần việc được phân cấp từ cấp tỉnh. Trong khi đó, bộ máy cơ sở vẫn phải thực hiện đầy đủ các chức năng thường xuyên vốn có, áp lực vì thế thay đổi cả về quy mô lẫn tính chất.

Cán bộ xã, phường hiện nay không chỉ xử lý hồ sơ hành chính thường ngày, họ phải đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại hơn: vận hành dịch vụ công trực tuyến, quản lý dữ liệu dân cư, giải quyết thủ tục liên thông, tiếp nhận thẩm quyền mới và phản ứng nhanh trước nhu cầu của người dân. Khi kỳ vọng của xã hội tăng lên, năng lực bộ máy tuyến đầu cũng buộc phải nâng theo.

Nhiều địa phương phản ánh tình trạng thiếu nhân lực ở cấp xã, vấn đề không đơn giản là thiếu người, mà là thiếu nhân sự có chuyên môn phù hợp trong các lĩnh vực cần kiến thức sâu và kỹ năng số. Nếu không có giải pháp kịp thời, nơi gần dân nhất rất dễ trở thành nơi quá tải nhất.

Đơn cử trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, không ít địa phương, một công chức phải phụ trách đồng thời đất đai, tài nguyên, môi trường, sản xuất nông nghiệp, phòng chống thiên tai và hỗ trợ người dân chuyển đổi mô hình sản xuất. Khối lượng việc lớn nhưng nhân lực mỏng, thiết bị hạn chế, trình độ ứng dụng công nghệ chưa đồng đều. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tổ chức lại nguồn lực.

Do đó, giải pháp không nằm ở việc tăng biên chế bằng mọi giá. Quan trọng hơn là đánh giá lại khối lượng công việc theo từng vị trí việc làm, phân bổ nhân lực hợp lý, cho phép sử dụng hợp đồng chuyên môn ở vị trí cần thiết, chuẩn hóa chức danh, đào tạo lại đội ngũ hiện có và nâng năng suất lao động bằng công nghệ. Một bộ máy tinh gọn nhưng được hỗ trợ bởi hệ thống số hiệu quả sẽ tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với mô hình vận hành thủ công.

Cùng với đó là điều kiện làm việc, cấp xã đang là tuyến đầu phục vụ người dân, nhưng nhiều nơi vẫn thiếu hạ tầng công nghệ, trụ sở, trang thiết bị và nguồn kinh phí cần thiết. Muốn nâng chất lượng phục vụ, không thể chỉ đặt thêm yêu cầu cho cán bộ mà thiếu đầu tư tương xứng.

Về lâu dài, cốt lõi vẫn là cải cách tiền lương theo giá trị công việc. Khi cấp xã gánh thêm trách nhiệm, quản lý thêm lĩnh vực và chịu áp lực phục vụ lớn hơn, chính sách đãi ngộ cũng cần phản ánh đúng mức độ phức tạp của nhiệm vụ và hiệu quả thực thi. Trả lương theo vị trí việc làm, theo năng lực và kết quả đầu ra sẽ phù hợp hơn cách điều chỉnh đồng loạt mang tính kỹ thuật.