Công nhân thi công Tuyến metro số 2, đoạn Bến Thành - Tham Lương. Ảnh: Lê Toàn

Cuộc đổ bộ của các "ông lớn"

Từ đầu năm 2026 đến nay, TP.HCM chứng kiến làn sóng đầu tư của doanh nghiệp vào các dự án hạ tầng với hàng loạt công trình tỷ USD liên tục được khởi công. Đơn cử, Tập đoàn Trường Hải (Thaco) đầu tư tuyến metro số 2 (đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm); Vingroup khởi công tuyến metro Bến Thành - Cần Giờ; Tập đoàn Masterise động thổ xây dựng cầu Phú Mỹ 2, cầu Cần Giờ; Sun Group đầu tư Khu thể dục thể thao Rạch Chiếc.

Đầu tháng 7 tới, TP.HCM sẽ khởi công hàng loạt dự án hạ tầng quan trọng như tuyến metro Thủ Thiêm - Long Thành (175.000 tỷ đồng); cầu vượt biển nối Cần Giờ với Vũng Tàu (92.663 tỷ đồng); tuyến cao tốc Hồ Tràm - sân bay Long Thành (51.516 tỷ đồng)… Đây đều là những dự án được thực hiện bằng nguồn vốn từ doanh nghiệp thông qua hình thức đầu tư hợp tác công - tư (PPP), dạng hợp đồng BT (hay còn gọi là đổi đất lấy hạ tầng). 

Ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM cho biết, trong 77 dự án trọng điểm ưu tiên đầu tư giai đoạn 2026-2030, có hơn 20 dự án lớn sẽ khởi công ngay trong năm 2026. Trong đó, quý II và quý III/2026 sẽ có hàng loạt công trình quan trọng được triển khai như mở rộng Quốc lộ 1, Quốc lộ 22, Quốc lộ 13; cao tốc TP.HCM - Mộc Bài; cao tốc Thủ Dầu Một - Chơn Thành; đường liên cảng Cát Lái…

Đặc biệt, từ nay đến cuối năm, TP.HCM bước vào giai đoạn tăng tốc phát triển mạng lưới đường sắt đô thị với kế hoạch khởi công 4 tuyến metro mới. Mở đầu là Tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành, dự kiến khởi công ngay trong tháng 6.

Tiếp đó, vào tháng 12/2026, Thành phố dự kiến đồng loạt khởi công thêm 3 tuyến metro quan trọng gồm: Tuyến metro số 6 (sân bay Tân Sơn Nhất - Phú Hữu), tổng mức đầu tư hơn 86.500 tỷ đồng; Tuyến metro số 1, đoạn Bình Dương - Suối Tiên (55.000 tỷ đồng) và Tuyến metro số 2 (Thủ Dầu Một - Tao Đàn).

Các dự án hạ tầng tại TP.HCM vẫn đang nhận được sự quan tâm và đề xuất đầu tư từ các doanh nghiệp tư nhân. Trong đó, Liên danh Tập đoàn Becamex - Tập đoàn Trường Hải (Thaco) đã gửi văn bản đến UBND TP.HCM đề xuất đầu tư 2 tuyến metro gồm: Tuyến số 1, đoạn Thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên và Tuyến metro số 2, đoạn Thủ Dầu Một - TP.HCM. Còn Tập đoàn Sovico đề xuất đầu tư Tuyến metro số 4 (Đông Thạnh - Hiệp Phước).

Trong khi đó, Masterise và Sun Group cùng quan tâm và đề xuất đầu tư tuyến đường ven sông Sài Gòn từ Củ Chi đến cầu Cần Giờ.

Cú hích từ các cơ chế đặc thù

Nếu như trước đây phần lớn các dự án hạ tầng quy mô lớn phải dựa vào vốn ngân sách hoặc vốn vay ODA, thì thời gian gần đây, ngày càng nhiều tập đoàn tư nhân chủ động đề xuất tham gia đầu tư các công trình chiến lược tại TP.HCM, từ metro, cảng biển, đến các khu đô thị.

Theo Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được, việc khởi công hàng loạt dự án trong thời gian qua và sắp tới là nhờ cải cách thủ tục hành chính và tận dụng hiệu quả các cơ chế, chính sách đặc thù từ Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam; Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 98/2023/QH15 về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM và Nghị quyết 188/2025/QH15 về cơ chế đặc thù phát triển mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM.

Nghị quyết 260/2025/QH15 đã trao cho TP.HCM quyền chủ động lớn hơn trong việc lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và áp dụng thủ tục đầu tư đặc biệt. Khi cơ chế đặc thù được kích hoạt, thời gian chuẩn bị dự án được rút ngắn từ vài năm xuống chỉ còn vài tuần.

Đặc biệt, nghị quyết này còn cho phép chỉ định nhà đầu tư hoặc lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt đối với các dự án PPP. Đây được xem là cơ chế phù hợp thực tế, bởi nhà đầu tư đã bỏ công nghiên cứu, đề xuất dự án sẽ có động lực và khả năng triển khai hiệu quả hơn so với việc đấu thầu lại từ đầu.

Thực tế cho thấy, chỉ sau thời gian ngắn triển khai Nghị quyết số 260/2025/QH15, TP.HCM đã nhanh chóng lựa chọn được nhà đầu tư chiến lược cho các dự án cầu Phú Mỹ 2, cầu Cần Giờ và Khu liên hợp Thể dục - Thể thao quốc gia Rạch Chiếc, đồng thời khởi công ngay từ đầu năm 2026.

“Các nghị quyết của Quốc hội ban hành thời gian qua là ‘cú hích’ pháp lý quan trọng giúp tháo gỡ nhiều dự án tồn đọng hàng chục năm, thu hút nhà đầu tư quay trở lại và mở ra cơ hội đầu tư các dự án quy mô lớn mang tính chiến lược”, ông Nguyễn Văn Được nhấn mạnh.

Riêng trong lĩnh vực đường sắt đô thị, sau khi áp dụng các cơ chế mới, thời gian chuẩn bị thủ tục đầu tư cũng được rút ngắn đáng kể. Điển hình như Dự án metro Bến Thành - Cần Giờ, từ thời điểm nhà đầu tư đề xuất đến khi động thổ chỉ mất khoảng 10 tháng. Đây là thời gian làm thủ tục nhanh nhất từ trước đến nay đối với một dự án đường sắt đô thị.

Ông Phan Công Bằng, Trưởng ban Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR) nhận định, Nghị quyết số 188/2025/QH15 cùng với Luật Đường sắt năm 2025 đã mở ra nhiều cơ chế vượt trội. Trong đó, chỉ riêng việc bỏ qua bước chủ trương đầu tư đã giúp rút ngắn khoảng 3 năm so với trước đây.

Bên cạnh đó, việc phân cấp phê duyệt dự án và cho phép chỉ định thầu tư vấn, xây lắp cũng giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư. “Chính việc đơn giản hóa thủ tục, cùng với việc trao quyền chủ động cho doanh nghiệp đã tạo thêm động lực để nhiều nhà đầu tư mạnh dạn đề xuất dự án đường sắt đô thị tại TP.HCM”, ông Bằng nói.

Tuy nhiên, cơ chế thuận lợi mới chỉ là một phần câu chuyện. Nhìn từ thực tế có thể thấy, các dự án metro hay các cây cầu hiện nay đều được đầu tư theo dạng hợp đồng BT đổi đất lấy hạ tầng. Chính quỹ đất đối ứng là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn đối với doanh nghiệp.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp, các công trình giao thông, cầu đường hay đường sắt thường có thời gian thi công kéo dài, biên lợi nhuận xây dựng không quá cao. Khi làm dự án theo hình thức BT và được thanh toán bằng quỹ đất có vị trí thuận lợi, nhà đầu tư có cơ hội phát triển các dự án nhà ở, thương mại, dịch vụ hoặc khu đô thị với giá trị gia tăng lớn trong dài hạn.

Đặc biệt, tại các đô thị lớn như TP.HCM hay Hà Nội, hạ tầng phát triển sẽ kéo theo sự gia tăng mạnh về giá trị đất đai. Việc tham gia đầu tư một tuyến đường, cây cầu hay nút giao không chỉ giúp nhà đầu tư nhận được quỹ đất đối ứng, mà còn tạo ra hiệu ứng nâng giá cho các khu đất và dự án mà họ đang sở hữu trong khu vực lân cận.

Hơn nữa, mô hình BT mang lại sự chủ động cao hơn trong chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. Khác với các dự án BOT phải phụ thuộc vào doanh thu thu phí trong nhiều năm và chịu rủi ro lớn về lưu lượng phương tiện, các dự án BT cho phép nhà đầu tư chủ động xây dựng kế hoạch phát triển bất động sản, lựa chọn thời điểm triển khai, phương thức khai thác và chiến lược bán hàng phù hợp với diễn biến của thị trường.

Ngoài ra, trong bối cảnh quỹ đất tại các đô thị lớn ngày càng khan hiếm, việc tiếp cận đất đai thông qua đấu giá hoặc đấu thầu dự án có sử dụng đất ngày càng cạnh tranh, thì đầu tư hạ tầng theo hợp đồng BT vừa giúp phát triển hạ tầng cho đất nước, vừa tạo lập được nguồn lực phát triển kinh doanh trong tương lai.

Ông Trịnh Tiến Dũng, Chủ tịch HĐQT, kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Đại Dũng khẳng định, nhiều doanh nghiệp tư nhân Việt Nam hoàn toàn đủ năng lực thi công các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn trong nước.

Để thu hút các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào các dự án hạ tầng quan trọng, ông Dũng kiến nghị, Nhà nước cần có cơ chế ưu tiên chỉ định thầu cho doanh nghiệp trong nước, khuyến khích tư nhân tham gia đầu tư qua nhiều hình thức, kể cả phát hành trái phiếu.

“Nhà nước đã có nhiều chính sách hỗ trợ qua các nghị quyết, song vẫn cần rà soát, bổ sung hướng dẫn pháp lý cụ thể để tránh sai phạm và rút ngắn thời gian đầu tư”, ông Dũng đề xuất.