Thể chế mới để khơi thông chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Sau hơn 6 tháng triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, công tác hoàn thiện thể chế đã đạt những kết quả bước đầu.

Tuy nhiên, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, quá trình tổ chức thực hiện vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là bốn "khoảng trống" đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra, đòi hỏi phải có những giải pháp mang tính đột phá về chính sách.

Công nghiệp văn hóa được kỳ vọng tạo chuỗi giá trị mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế bền vững.

Trong tháng 8/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia đối với dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa trước khi trình Chính phủ vào đầu tháng 9, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong tháng 9 và trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026.

Theo Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng, sau hơn 12 năm thực hiện Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này vào GDP trong giai đoạn 2018 đến 2025 mới đạt khoảng 4 đến 5%, thấp hơn khá nhiều so với mục tiêu tối thiểu 7% mà Nghị quyết số 80 đặt ra.

Ông Nguyễn Huy Dũng cho rằng, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc hệ thống pháp luật hiện hành chủ yếu phục vụ quản lý nhà nước theo từng lĩnh vực chuyên ngành, trong khi thiếu một đạo luật có tính kiến tạo để kết nối toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa từ sáng tạo, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, huy động vốn, sản xuất, phân phối đến thương mại hóa và tái đầu tư.

Theo đó, việc xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được xác định là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế, đồng thời nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Dự thảo Luật tập trung vào ba mục tiêu lớn. Trước hết là xác lập địa vị pháp lý chính thức của công nghiệp văn hóa trong cơ cấu ngành kinh tế Việt Nam. Tiếp đó là kết nối chuỗi giá trị để thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa phát triển đột phá về giá trị kinh tế, tăng cường xuất khẩu, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài chiến lược và sớm đạt tỷ trọng tối thiểu 7% GDP hằng năm. Đồng thời, Luật hướng tới lan tỏa bản sắc văn hóa, xây dựng thương hiệu quốc gia và nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam trên trường quốc tế.

Đáng chú ý, dự thảo được xây dựng theo nguyên tắc không chồng chéo với các luật chuyên ngành, không phát sinh thêm thủ tục hành chính. Luật sẽ tập trung giải quyết những "điểm mờ", "khoảng trống" và "điểm nghẽn" trong hệ thống pháp luật hiện hành, đồng thời phân cấp để Chính phủ hướng dẫn cụ thể trong quá trình thực hiện.

Theo dự thảo, công nghiệp văn hóa Việt Nam gồm 10 lĩnh vực trọng tâm là điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm, nghệ thuật biểu diễn, phần mềm và trò chơi giải trí, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa, thiết kế sáng tạo, phát thanh truyền hình và xuất bản.

Nhấn mạnh triết lý xuyên suốt của dự thảo Luật, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết: "Chuyển bản sắc văn hoá thành tài sản trí tuệ, chuyển tài sản trí tuệ thành dòng tiền tạo ra giá trị kinh tế".

Trên tinh thần đó, dự thảo đề xuất năm nhóm chính sách lớn gồm phát triển tài sản trí tuệ trong công nghiệp văn hóa, phát triển hạ tầng công nghiệp văn hóa, phát triển nhân lực và nhân tài, phát triển thị trường công nghiệp văn hóa và thu hút đầu tư nước ngoài.

Biến sức mạnh văn hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, việc xây dựng Luật diễn ra trong bối cảnh thế giới đang bước vào cuộc cạnh tranh mới về công nghiệp văn hóa, đặc biệt là cuộc cạnh tranh về giá trị văn hóa, tài sản trí tuệ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Nhiều quốc gia đã coi công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế chiến lược. Hàn Quốc ban hành Luật khung về thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa từ năm 1999. Trung Quốc đang xây dựng luật riêng, đồng thời đã ban hành nhiều chính sách dưới luật để hỗ trợ lĩnh vực này.

Riêng trong tuần cuối tháng 7/2026, Hàn Quốc công bố bổ sung 150 tỷ won cho Quỹ Phát triển Giá trị Văn hóa, trong đó khoảng hai phần ba nguồn lực dành cho trí tuệ nhân tạo và tài sản trí tuệ nhằm tạo động lực cho làn sóng K-pop thế hệ mới. Cùng thời điểm, Trung Quốc mở dữ liệu các di tích văn hóa thuộc sở hữu nhà nước để thúc đẩy phát triển sở hữu trí tuệ văn hóa.

Theo đánh giá của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nếu Việt Nam chậm ban hành chính sách mang tính kiến tạo thì sẽ đánh mất lợi thế trong cuộc cạnh tranh đang diễn ra từng tuần trên phạm vi toàn cầu.

Ở trong nước, dù các luật chuyên ngành về điện ảnh, di sản văn hóa, sở hữu trí tuệ, quảng cáo, xuất bản đã tạo hành lang pháp lý cho công tác quản lý nhà nước, song các chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế văn hóa vẫn còn thiếu tính liên kết.

Điều này thể hiện qua nhiều thực tế. Khoảng 80% vốn đầu tư cho các startup game Việt Nam đang chảy sang Singapore. Hơn 60% studio hoạt hình chủ yếu gia công cho các dự án quốc tế thay vì sở hữu tài sản trí tuệ của riêng mình. Sáng tạo vẫn hiện hữu, thị trường vẫn rộng mở nhưng giá trị gia tăng và quyền sở hữu tài sản trí tuệ chưa giữ lại được cho doanh nghiệp Việt Nam.

Theo định hướng của dự thảo Luật, chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa sẽ được kết nối từ văn hóa với sáng tạo, từ sáng tạo đến quyền sở hữu trí tuệ, từ quyền sở hữu trí tuệ đến nguồn vốn, từ vốn đến sản xuất, từ sản xuất đến phân phối, từ phân phối đến doanh thu và từ doanh thu quay trở lại tái đầu tư. Khi chuỗi giá trị vận hành thông suốt, vốn văn hóa mới có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế và tiếp tục nuôi dưỡng sự phát triển của văn hóa.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đề nghị Ban Soạn thảo tiếp tục xác định rõ địa vị pháp lý và vị trí của công nghiệp văn hóa trong cơ cấu kinh tế Việt Nam để làm cơ sở hoàn thiện khung thể chế và chính sách.

Bộ trưởng nhấn mạnh: "Luật phải thúc đẩy kết nối chuỗi giá trị để các ngành công nghiệp văn hóa phát triển bứt phá, đóng góp hiệu quả vào tăng trưởng GDP; đồng thời lan tỏa bản sắc văn hóa, xây dựng thương hiệu quốc gia và nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam trên trường quốc tế, tạo đà phát triển nhanh và bền vững trong tiến trình hội nhập".

Theo Bộ trưởng, nhóm chính sách về tài sản trí tuệ và bản quyền cần làm rõ bản chất của sản phẩm văn hóa và cơ chế bảo hộ bản quyền vì đây là yếu tố cốt lõi quyết định khả năng phát triển dài hạn của công nghiệp văn hóa. Đối với nhóm chính sách về thị trường và doanh nghiệp, cần có cơ chế thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp chủ lực giữ vai trò dẫn dắt thay vì chỉ dựa vào những cá nhân sáng tạo riêng lẻ. Trong khi đó, các chính sách về tài chính, thuế, đất đai và đầu tư, gồm cả đầu tư trực tiếp nước ngoài, cần được thiết kế theo hướng tạo ưu đãi phù hợp để khuyến khích phát triển ngành.

Song song với việc xây dựng Luật, Ban Chỉ đạo triển khai Nghị quyết số 80 cũng xác định bốn nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là tiếp tục hoàn thiện thể chế nhằm giải phóng sức sáng tạo của toàn xã hội; xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số; thúc đẩy chuyển hóa di sản và vốn văn hóa thành tri thức, tài sản trí tuệ và sản phẩm sáng tạo; phát triển công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới, chuyển sức mạnh văn hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo kế hoạch, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia, doanh nghiệp, văn nghệ sĩ, người sáng tạo và các tầng lớp nhân dân để hoàn thiện dự thảo Luật, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trong tháng 8/2026 trước khi trình Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội đúng tiến độ.

Nếu được xem xét thông qua, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sẽ tạo nền tảng thể chế quan trọng để khơi thông nguồn lực sáng tạo, thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị, gia tăng đóng góp vào GDP, đồng thời đưa văn hóa trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế và nâng cao vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập.