Cơ chế mới trao thêm "quyền" cho Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (Ảnh: P.V)

Bước đột phá về thể chế

Mặc dù mới ở giai đoạn dự thảo, nhưng Nghị định quy định cơ chế hoạt động và cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được xem là bước đột phá về thể chế, mở đường để doanh nghiệp nhà nước này gánh vác những việc lớn, việc khó trong quá trình đầu tư các cơ sở công nghiệp đường sắt quy mô lớn, phục vụ đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và các tuyến đường sắt mới.

Điều này được thể hiện khá rõ trong dự thảo tờ trình và dự thảo Nghị định do Bộ Tài chính gửi kèm Công văn số 11195/BTC-DNNN lấy ý kiến các bộ: Xây dựng, Tư pháp, Công thương, Ngoại giao, Quốc phòng, Công an, Nội vụ, Khoa học và Công nghệ, Nông nghiệp và Môi trường.

“Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng được Thủ tướng Chính phủ giao cho Bộ Tài chính thực hiện tại Quyết định số 2136/QĐ-TTg, ngày 26/9/2025 về việc ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp”, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết.

TỔ HỢP CÔNG NGHIỆP ĐƯỜNG SẮT

Địa điểm, quy mô: Dự kiến xây dựng tại các xã Chuyên Mỹ và Ứng Hòa, TP. Hà Nội, trên diện tích khoảng 250 ha, với tổng mức đầu tư 17.286 tỷ đồng.

Vai trò: Tổng công ty Đường sắt Việt Nam là đơn vị nòng cốt, giữ vai trò trung tâm kết nối các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng để sản xuất, lắp ráp, sửa chữa đầu máy, toa xe, linh kiện và thiết bị; từng bước làm chủ công nghệ đường sắt.

Mục tiêu: Hình thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp đường sắt, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, đáp ứng nhu cầu đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị.

Dự thảo Nghị định gồm 3 chương, 8 điều, trong đó Chương I quy định chung (3 điều), Chương II quy định cụ thể (4 điều) và Chương III quy định về tổ chức thực hiện (1 điều).

Theo Bộ Tài chính, tại Quyết định số 2136/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ giao Bộ xây dựng Nghị định quy định cơ chế hoạt động, cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với một số doanh nghiệp do Bộ Tài chính là cơ quan đại diện chủ sở hữu, gồm: Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) và Tổng công ty Đường sắt Việt Nam.

Tuy nhiên, tại Quyết định số 498/QĐ-TTg, ngày 27/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt chủ trương chuyển đổi mô hình hoạt động của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam từ mô hình công ty mẹ - công ty con thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, dự kiến thực hiện trong năm 2026.

Do hiện nay Tổng công ty Đường sắt Việt Nam vẫn hoạt động theo mô hình tổng công ty và chưa hoàn thành việc chuyển đổi sang mô hình tập đoàn, trên cơ sở đề xuất của doanh nghiệp, Bộ Tài chính trình Chính phủ Dự thảo Nghị định quy định cơ chế hoạt động và cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với Tổng công ty Đường sắt Việt Nam.

Đồng thời, dự thảo bổ sung quy định tại Điều 8 về tổ chức thực hiện. Theo đó, khi Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hoàn thành việc chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, tập đoàn mới sẽ kế thừa toàn bộ cơ chế hoạt động và cơ chế quản lý tài chính đặc thù được quy định tại Nghị định này.

Điểm nhấn đáng chú ý nhất của Dự thảo là việc Bộ Tài chính đề xuất cơ chế đặc thù đối với Tổng công ty Đường sắt Việt Nam trong quá trình chuẩn bị đầu tư Dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt có tổng vốn 17.286 tỷ đồng.

Theo đề án, trong Tổ hợp này, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam giữ vai trò trung tâm, các đơn vị trong chuỗi cung ứng đảm nhận sản xuất, cung cấp linh kiện và cụm sản phẩm phù hợp với quy hoạch phát triển đường sắt.

Theo đó, dự thảo quy định Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được tham vấn các nhà thầu, tổ chức trong và ngoài nước về công nghệ, mức giá tham chiếu và các rủi ro tiềm ẩn trong quá trình chuẩn bị dự án, với yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và không tạo lợi thế không công bằng cho bất kỳ nhà cung cấp nào.

Dự thảo cũng cho phép Tổng công ty Đường sắt Việt Nam quyết định sử dụng nhà thầu nước ngoài để thực hiện các hoạt động tư vấn và một số công việc chuẩn bị đầu tư dự án.

Đồng thời, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam không phải áp dụng quy định về bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu đối với các nhà thầu tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế FEED và thiết kế kỹ thuật khi chỉ định thầu thực hiện các gói thầu EPC, EC, EP hoặc chìa khóa trao tay, nhưng vẫn phải tuân thủ các quy định khác của pháp luật về đấu thầu.

Được biết, mô hình, chức năng và nhiệm vụ của Tổ hợp công nghiệp đường sắt đã được quy định tại điểm a khoản 5, Điều 38, Luật Đường sắt số 95/2025/QH15.

Đây không chỉ là dự án đầu tư xây dựng công trình công nghiệp đường sắt thông thường, mà là hệ thống liên kết các cơ sở công nghiệp, tích hợp hạ tầng kỹ thuật, công nghệ sản xuất và thử nghiệm chuyên biệt nhằm hình thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp đường sắt, phục vụ nghiên cứu, phát triển, thiết kế và thử nghiệm chuyên dùng.
Trong khi đó, nhiều nội dung như công nghệ lõi, chuyển giao công nghệ, mô hình quản trị... chưa có tiền lệ tại Việt Nam.

“Vì vậy, đề xuất cho phép Tổng công ty Đường sắt Việt Nam tham vấn các nhà thầu, tổ chức trong và ngoài nước về công nghệ, mức giá tham chiếu và rủi ro tiềm ẩn; sử dụng nhà thầu nước ngoài cho hoạt động tư vấn, thực hiện trước dự án; đồng thời chỉ định thầu đối với một số gói thầu EPC, EC, EP và chìa khóa trao tay nhưng vẫn bảo đảm tuân thủ các quy định khác của pháp luật về đấu thầu là có cơ sở thực tiễn”, đại diện Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cho biết.

Cơ chế ưu đãi về tài chính

Một điểm nhấn quan trọng khác của dự thảo là cơ chế đặt hàng đối với Tổ hợp công nghiệp đường sắt. Theo đó, cơ quan nhà nước có thẩm quyền được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cung cấp dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt của Tổ hợp công nghiệp đường sắt và được loại trừ tiêu chí về doanh thu tối thiểu khi giao nhiệm vụ, đặt hàng theo quy định tại Nghị định số 04/2026/NĐ-CP.

Đối với các nhiệm vụ, đơn đặt hàng này, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được giao lại toàn bộ hoặc một phần công việc cho doanh nghiệp do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam nắm giữ 100% vốn điều lệ theo quy định của pháp luật.

Theo Bộ Tài chính, nếu không có cơ chế đặt hàng của Nhà nước để bảo đảm đầu ra ổn định, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động, thu hồi vốn, tái đầu tư dây chuyền, thiết bị và từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa của Tổ hợp công nghiệp đường sắt theo mục tiêu của Đảng, Nhà nước và Chính phủ.

Trong khi đó, điểm b khoản 3, Điều 5, Nghị định số 04/2026/NĐ-CP quy định doanh nghiệp được giao nhiệm vụ, đặt hàng phải "có doanh thu bình quân hằng năm của 3 năm tài chính gần nhất tối thiểu 8.000 tỷ đồng đối với doanh nghiệp thành lập từ 3 năm trở lên hoặc có vốn điều lệ tối thiểu 3.000 tỷ đồng đối với doanh nghiệp thành lập dưới 3 năm".

“Tuy nhiên, trên thực tế, doanh thu của Công ty mẹ - Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hiện chưa đáp ứng tiêu chí này, nên cần có một cơ chế đặc thù để tháo gỡ rào cản”, cơ quan chủ trì soạn thảo Nghị định cho biết.

Đối với ưu đãi tín dụng đầu tư, dự thảo Nghị định đề nghị bổ sung "Dự án đầu tư sản xuất, lắp ráp, mua sắm các loại đầu máy, toa xe đường sắt; phương tiện chuyên dùng chạy trên đường sắt; máy móc, thiết bị phục vụ bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt; các tổng thành, hệ thống, linh kiện cơ khí phục vụ sản xuất, lắp ráp đầu máy, toa xe và phương tiện giao thông đường sắt (quy mô nhóm A, B, C)" vào Mục III - Công nghiệp của Danh mục các dự án vay vốn tín dụng đầu tư ban hành kèm theo Nghị định số 78/2023/NĐ-CP ngày 7/11/2023 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 32/2017/NĐ-CP ngày 31/3/2017 của Chính phủ về tín dụng đầu tư của Nhà nước.

“Thực tiễn cho thấy các dự án đầu tư đầu máy, toa xe và thiết bị chuyên dùng của ngành đường sắt có quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, khó tiếp cận nguồn vốn tín dụng thương mại. Vì vậy, việc bổ sung cơ chế cho vay tín dụng đầu tư của Nhà nước đối với các dự án này là cần thiết nhằm tạo điều kiện huy động nguồn vốn trung và dài hạn, góp phần hiện đại hóa phương tiện, nâng cao năng lực vận tải và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước”, ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cho biết.