Trước sức ép ngày càng lớn từ các thị trường xuất khẩu, những yêu cầu về nguồn nguyên liệu hợp pháp, quản lý rừng bền vững, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải khí nhà kính đang trở thành "tấm vé" bắt buộc đối với doanh nghiệp gỗ.

Đây cũng là nội dung được các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý tập trung thảo luận tại Diễn đàn tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu.

Theo bà Bùi Thị Nha Trang, Quản lý bộ phận Chứng nhận các tiêu chuẩn bền vững của Control Union Việt Nam, các quy định mới như EUDR của Liên minh châu Âu, RED III cùng các cam kết Net Zero và tiêu chuẩn ESG đang làm thay đổi cách vận hành chuỗi cung ứng lâm sản toàn cầu. Thị trường hiện không còn chỉ mua một sản phẩm gỗ mà yêu cầu cả hệ thống dữ liệu chứng minh nguồn gốc hợp pháp, khả năng truy xuất và dấu chân carbon của sản phẩm.

Theo đó, thương mại lâm sản đang chuyển từ mô hình dựa trên niềm tin sang dựa trên bằng chứng. Các chương trình chứng nhận quốc tế như FSC, PEFC, ISCC, GGL hay SBP vì vậy không còn đơn thuần là công cụ đáp ứng yêu cầu của khách hàng mà đã trở thành một phần trong hệ thống quản trị chuỗi cung ứng và là tài sản chiến lược của doanh nghiệp.

Diễn đàn quy tụ đại diện doanh nghiệp, chuyên gia và cơ quan quản lý nhằm tìm giải pháp xây dựng chuỗi cung ứng gỗ minh bạch, bền vững. Ảnh: BTC Diễn đàn

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Đình Thắng, Chủ tịch HĐQT Công ty Triệu Thái Sơn cho rằng, nút thắt lớn nhất hiện nay không phải là năng lực sản xuất hay thị trường mà là nguồn nguyên liệu ổn định, hợp pháp và đủ chất lượng cho chế biến sâu. Doanh nghiệp hiện phải cạnh tranh gay gắt với các cơ sở thu mua dăm gỗ, trong khi tình trạng khai thác keo non vẫn diễn ra phổ biến, khiến nguồn nguyên liệu cho chế biến sâu ngày càng thiếu ổn định.

Theo ông Thắng, cùng khoảng 3 tấn gỗ keo tươi, nếu chỉ băm dăm xuất khẩu sẽ tạo giá trị khoảng 3 triệu đồng, sản xuất viên nén đạt khoảng 6 triệu đồng, nhưng nếu đưa vào chuỗi chế biến sâu như ván ép và tận dụng phụ phẩm, giá trị có thể vượt 20 triệu đồng. Điều này cho thấy bài toán của ngành gỗ không chỉ là tiêu thụ nguyên liệu mà là giữ lại giá trị gia tăng trong nước.

Đại diện Triệu Thái Sơn kiến nghị cần kiểm soát hoạt động thu mua nguyên liệu, hạn chế khai thác rừng non, khuyến khích phát triển rừng gỗ lớn, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số về vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc để đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường xuất khẩu.

Trong khi đó, ông Đoàn Văn Tỉnh, Chủ tịch HĐQT Công ty MDF Mekong cho rằng, để ngành gỗ phát triển bền vững cần sớm tháo gỡ các “nút thắt” về vùng nguyên liệu, chính sách và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp chế biến sâu. Theo ông, việc phát triển chuỗi giá trị chỉ có thể thành công khi có sự liên kết chặt chẽ giữa người trồng rừng, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư công nghệ, nâng cao tỷ lệ chế biến sâu thay vì xuất khẩu nguyên liệu giá trị thấp.

Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Thế Mai, Tổng Giám đốc Công ty CP Lâm nghiệp Tháng Năm nhấn mạnh yêu cầu giữ vững nguồn nguyên liệu cho các doanh nghiệp chế biến sâu. Theo ông, muốn làm được điều này cần phát triển vùng rừng nguyên liệu bền vững, tăng cường liên kết với người trồng rừng và xây dựng cơ chế để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn thay vì phụ thuộc vào nguồn cung ngắn hạn trên thị trường.

Bên cạnh câu chuyện nguyên liệu, quản trị phát thải carbon cũng được xem là tiêu chí cạnh tranh mới của ngành gỗ. Theo Control Union Việt Nam, nhiều tập đoàn quốc tế đang yêu cầu nhà cung cấp công bố dữ liệu phát thải khí nhà kính, đặc biệt là phát thải Scope 3 trong toàn bộ chuỗi giá trị. Điều này đồng nghĩa với việc dấu chân carbon sẽ trở thành một thuộc tính mới của sản phẩm gỗ bên cạnh chất lượng và giá thành.

Các chuyên gia nhận định, việc phát triển vùng nguyên liệu được quản lý bền vững, đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng, kiểm kê phát thải theo tiêu chuẩn quốc tế và phát triển các dự án tín chỉ carbon sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận các thị trường có giá trị cao, đồng thời mở ra nguồn thu mới từ kinh tế carbon.

Theo đánh giá của các chuyên gia và doanh nghiệp, lợi thế cạnh tranh của ngành gỗ trong giai đoạn tới sẽ không còn dựa chủ yếu vào chi phí lao động hay năng lực sản xuất mà phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng minh bạch dữ liệu, bảo đảm nguồn nguyên liệu bền vững và nâng cao tỷ lệ chế biến sâu.

Đây được xem là nền tảng để ngành gỗ Việt Nam chuyển từ mô hình cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng giá trị gia tăng và phát triển xanh.