Nhiều người vẫn coi zona là một bệnh ngoài da, với biểu hiện dễ nhận thấy nhất là những chùm mụn nước gây đau rát. Mụn khô, bong vảy, vùng da tổn thương trở lại bình thường thường được xem là dấu hiệu bệnh đã qua.

Zona hình thành do virus varicella-zoster, virus gây bệnh thủy đậu, tái hoạt động. Sau lần mắc thủy đậu, virus không bị loại bỏ hoàn toàn mà tồn tại ở các hạch thần kinh cảm giác. Nhiều năm sau, virus có thể tái hoạt động, di chuyển dọc theo dây thần kinh ra da và tạo thành những chùm mụn nước đặc trưng.

Đau thần kinh sau zona ảnh hưởng đối với cuộc sống có thể kéo dài hơn nhiều.

Điều đáng lưu ý là dây thần kinh đã bị tác động trước lúc những tổn thương ngoài da xuất hiện. Đây cũng là lý do một trong những biến chứng đáng ngại của zona lại xảy ra sau giai đoạn nhiều người tưởng bệnh đã khỏi.

Đau thần kinh sau zona được xác định khi cảm giác đau tại vùng từng xuất hiện tổn thương zona vẫn kéo dài hơn 90 ngày kể từ lúc nổi mụn nước. Trước mốc này, đau trong 30 ngày đầu được xếp vào giai đoạn cấp, từ 30 ngày đến 3 tháng là giai đoạn bán cấp.

Cơn đau không giống nhau ở mỗi người. Có trường hợp cảm thấy bỏng rát, đau nhói như dao đâm hoặc điện giật; người khác đau âm ỉ, ngứa, tê, có cảm giác kiến bò. Đặc biệt, vùng da có thể trở nên nhạy cảm đến mức những kích thích vốn hoàn toàn bình thường như quần áo, chăn hoặc một luồng gió nhẹ chạm vào cũng gây đau.

Các bác sỹ lý giải, virus tái hoạt động gây viêm cấp dây thần kinh cảm giác. Sau đó, dây thần kinh có thể xơ hóa và thay đổi cấu trúc. Các chất trung gian gây viêm làm những thụ thể đau ngoại biên trở nên nhạy cảm hơn, khiến kích thích nhẹ cũng có thể tạo ra tín hiệu đau.

Tình trạng kéo dài còn có thể làm thay đổi cách hệ thần kinh trung ương xử lý tín hiệu, khiến cảm giác đau được khuếch đại. Da bên ngoài đã lành nhưng hệ thống dẫn truyền và xử lý cảm giác đau chưa trở lại bình thường, khiến người bệnh tiếp tục chịu những cơn đau dai dẳng.

Số lượt người bệnh đến Bệnh viện Da Liễu TP.HCM vì zona và đau liên quan đến zona những năm gần đây có xu hướng tăng. Năm 2023, bệnh viện ghi nhận hơn 3.800 lượt khám zona mới và hơn 3.100 lượt khám vì đau bán cấp, đau sau zona. Đến năm 2025, số lượt khám zona vượt 5.600, còn số lượt khám điều trị đau thần kinh sau zona đạt gần 4.500.

Các bác sỹ ghi nhận nguy cơ đau kéo dài cao hơn ở người lớn tuổi, đặc biệt nguy cơ tăng theo tuổi và hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi. Những người đau nhiều ngay trước lúc xuất hiện mụn nước, tổn thương da nặng hoặc lan rộng, zona vùng mắt và người suy giảm miễn dịch nặng cũng thuộc nhóm cần được theo dõi sát.

Đau thần kinh sau zona không trực tiếp thể hiện bằng một tổn thương dễ quan sát như mụn nước, nhưng ảnh hưởng đối với cuộc sống có thể kéo dài hơn nhiều.

Cơn đau dai dẳng khiến người bệnh mất ngủ, ăn uống kém, mệt mỏi, sụt cân và hạn chế vận động. Ở người cao tuổi, những ảnh hưởng này có thể làm giảm khả năng tự chăm sóc và sống độc lập. Đau kéo dài cũng tác động đến tâm lý, làm tăng nguy cơ trầm cảm và gây khó khăn cho việc kiểm soát các bệnh nền.

Người từng mắc zona cần đi khám nếu cơn đau vẫn tiếp tục sau lúc mụn nước đã khô, đóng vảy hoặc vùng da đã lành; đau ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ, ăn uống và sinh hoạt; thuốc giảm đau thông thường không hiệu quả hoặc gây nhiều tác dụng không mong muốn. Zona xuất hiện ở vùng mặt, mắt hoặc tai cũng cần được đánh giá y tế sớm do nguy cơ xuất hiện những biến chứng đặc biệt.

Ngoài đau thần kinh kéo dài, zona còn có thể gây tổn thương mắt với các biến chứng như viêm giác mạc, tăng nhãn áp, suy giảm thị lực; zona vùng tai có thể liên quan đến liệt mặt. Một số biến chứng thần kinh và mạch máu ít gặp hơn nhưng có thể nghiêm trọng.

Việc kiểm soát đau sau zona cần dựa trên bốn yếu tố gồm đánh giá chính xác và cá thể hóa người bệnh, phối hợp nhiều phương thức điều trị, tuân thủ điều trị và tái khám đều đặn, đồng thời đặt kỳ vọng điều trị phù hợp với tình trạng thực tế.

Quan trọng hơn vẫn là giảm nguy cơ mắc zona và hạn chế biến chứng ngay từ đầu. Vắc-xin phòng zona là một biện pháp dự phòng đã có bằng chứng về khả năng làm giảm nguy cơ mắc zona và đau thần kinh sau zona. Người thuộc nhóm tuổi hoặc nhóm nguy cơ được khuyến cáo tiêm chủng nên trao đổi với nhân viên y tế để được tư vấn phù hợp.

Với người đã xuất hiện zona, thăm khám sớm giúp bác sỹ đánh giá chỉ định điều trị kháng virus, kiểm soát đau và theo dõi nguy cơ biến chứng. Người bệnh không nên tự đắp lá, đậu xanh hoặc áp dụng các phương pháp truyền miệng lên vùng tổn thương, bởi việc trì hoãn điều trị hoặc làm tổn thương da thêm có thể khiến quá trình xử trí trở nên phức tạp.

Ngoài ra, theo các chuyên gia y học dự phòng, với zona thần kinh, thì tiêm vắc-xin là biện pháp hiệu quả nhằm phòng bệnh. Ths.Nguyễn Minh Hồng, Hệ thống tiêm chủng Long Châu cho hay, trong đó, vắc-xin Shingrix (Bỉ) là loại vắc-xin tái tổ hợp được nghiên cứu nhằm phòng ngừa bệnh zona thần kinh do virus Varicella Zoster tái hoạt. Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, vắc-xin còn góp phần hạn chế tình trạng đau thần kinh sau zona và nhiều biến chứng liên quan.

Vắc-xin được khuyến cáo cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị bệnh lý nền. Theo dữ liệu nghiên cứu, hiệu quả bảo vệ của Shingrix có thể duy trì ở mức cao trong nhiều năm sau tiêm.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát bệnh nền và tăng cường miễn dịch nhằm giảm nguy cơ virus tái hoạt gây bệnh.

Các bác sỹ khuyến cáo người dân, đặc biệt là người lớn tuổi và người có bệnh nền, không nên chủ quan với zona thần kinh bởi đây không chỉ là bệnh ngoài da đơn thuần mà có thể để lại hậu quả kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng cuộc sống nếu không được phòng ngừa đúng cách.