Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, giai đoạn 2020 - 2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, trong đó bưu gửi là gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%. Sự tăng trưởng nhanh dẫn đến xu hướng tất yếu của các doanh nghiệp là chuyển hoạt động lên môi trường số, tổ chức khai thác, quản lý trên các nền tảng số, dựa trên dữ liệu bưu chính; bưu chính truyền thống đang chuyển dịch thành bưu chính số.

Hiện nay, bưu chính có tiềm năng sử dụng thiết bị bay không người lái, robot để giao hàng trong khu vực đô thị. Vì vậy, cần có các quy định cho phép doanh nghiệp bưu chính áp dụng tối đa các mô hình, công nghệ mới trong kinh doanh dịch vụ bưu chính, đồng thời vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro có thể xảy ra trong quá trình triển khai.

Do đó, xuất phát từ thực tiễn quản lý, thực trạng thi hành pháp luật và bối cảnh hiện nay, việc xây dựng Luật Bưu chính (sửa đổi) nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về bưu chính, bổ sung các chính sách mới nhằm giải quyết các vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tiễn, bảo đảm thống nhất, đồng bộ, ổn định, khả thi, phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực bưu chính, thương mại và đầu tư; bảo đảm thống nhất với pháp luật về dữ liệu, cạnh tranh, đất đai, tài chính và các pháp luật có liên quan.

Thị trường bưu chính đã phát triển mạnh mẽ trong thời gian qua.

Sửa đổi, bổ sung một số quy định phù hợp với thực tiễn hoạt động bưu chính hiện nay

Tại dự thảo Luật, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất sửa đổi, bổ sung một số quy định phù hợp với thực tiễn hoạt động bưu chính hiện nay. Trong đó, tại chương I: Những quy định chung, gồm 20 điều, kế thừa Luật Bưu chính năm 2010 và sửa đổi, bổ sung một số quy định phù hợp với thực tiễn hoạt động bưu chính hiện nay. Cụ thể:

Sửa đổi, bổ sung các khái niệm nền tảng của hoạt động bưu chính như: bưu gửi, dịch vụ bưu chính, mạng bưu chính, bưu chính số, điểm phục vụ bưu chính không có người phục vụ, doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng bưu chính và không vận hành mạng bưu chính, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong hoạt động bưu chính (Điều 3).

Mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính theo hướng ngoài các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi còn bao gồm các công đoạn liên quan trực tiếp đến từng bưu gửi sau khi chấp nhận như: lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả bưu gửi, phát hàng thu tiền (COD), khai giá được tổ chức và vận hành trên mạng bưu chính (khoản 3 Điều 3).

Bổ sung quy định về phạm vi và tiêu chí xác định dịch vụ bưu chính nhằm phân định với dịch vụ vận tải, logistics và các dịch vụ khác; xác định dịch vụ bưu chính phải được tổ chức trên cơ sở mạng bưu chính, có định danh, theo dõi và truy vết bưu gửi (Điều 5).

Bổ sung quy định về thành phần mạng bưu chính, bao gồm cả hạ tầng vật lý và hệ thống thông tin, dữ liệu phục vụ quản lý, khai thác và theo dõi bưu gửi; cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác sử dụng hạ tầng mạng bưu chính (Điều 9).

Bổ sung quy định phân loại doanh nghiệp bưu chính thành doanh nghiệp vận hành mạng bưu chính và doanh nghiệp không vận hành mạng bưu chính; phân loại doanh nghiệp vận hành mạng theo quy mô lớn và quy mô nhỏ để làm cơ sở áp dụng cơ chế quản lý phù hợp (Điều 11, Điều 12 và Điều 13).

Bổ sung các chính sách của Nhà nước về phát triển bưu chính số, bưu chính xanh, phát triển mạng bưu chính đồng bộ, hiện đại; bảo đảm hoạt động bưu chính trong tình huống khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh (Điều 4, Điều 6 và Điều 7).

Hoàn thiện quy định về hợp đồng cung cấp và sử dụng dịch vụ bưu chính, chấp nhận bưu gửi, phát bưu gửi, xử lý bưu gửi không phát được, không hoàn trả được; bổ sung hình thức giao kết, xác nhận bằng dữ liệu điện tử phù hợp với mô hình cung cấp dịch vụ trên nền tảng số (Điều 14 đến Điều 20).

Đổi mới phương thức quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ bưu chính 

Về kinh doanh dịch vụ bưu chính, dự thảo Luật kế thừa Luật Bưu chính năm 2010 và sửa đổi, bổ sung theo hướng đổi mới căn bản phương thức quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ bưu chính từ tiền kiểm sang hậu kiểm; đơn giản hóa, số hóa thủ tục hành chính; tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. Cụ thể:

Bổ sung cơ chế đăng ký kinh doanh dịch vụ bưu chính thay cho cơ chế cấp phép hiện hành; doanh nghiệp thực hiện đăng ký trước khi cung cấp dịch vụ, cơ quan nhà nước chỉ kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ, không thẩm định nội dung hồ sơ; doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về việc đáp ứng điều kiện kinh doanh trong suốt quá trình hoạt động (Điều 21).

Quy định điều kiện kinh doanh dịch vụ bưu chính theo hướng phân loại phù hợp với từng loại hình doanh nghiệp, gồm doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng bưu chính và doanh nghiệp bưu chính không vận hành mạng bưu chính; bổ sung yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh và quản lý chất lượng dịch vụ bưu chính (Điều 22).

Quy định trách nhiệm cập nhật, quản lý và công khai thông tin đăng ký kinh doanh dịch vụ bưu chính nhằm phục vụ công tác quản lý nhà nước, giám sát hoạt động và xác định trách nhiệm của doanh nghiệp (Điều 23).

Hoàn thiện quy định về hoạt động đại lý, đại diện trong lĩnh vực bưu chính, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động hợp tác, cung ứng dịch vụ bưu chính xuyên biên giới và trên môi trường số (Điều 24).

Bổ sung quy định về bảo đảm cạnh tranh lành mạnh trong hoạt động kinh doanh dịch vụ bưu chính; yêu cầu doanh nghiệp tuân thủ pháp luật về cạnh tranh, không thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh hoặc cạnh tranh không lành mạnh (Điều 25).