Theo yêu cầu tại Chỉ thị số 21/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, trước ngày 10/6, nhiều tỉnh, thành phải hoàn tất rà soát, xây dựng phương án tổng thể để tổ chức lại thôn, tổ dân phố. Đây là cơ sở để UBND cấp xã hoàn thiện đề án, lấy ý kiến nhân dân và trình HĐND cấp xã thông qua trước ngày 30/6.

Sau đó, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố sẽ phải hoàn thành theo quy định mới. Điểm đáng chú ý là tại nhiều địa phương, số lượng thôn, tổ dân phố sau sắp xếp dự kiến giảm rất mạnh, có nơi còn khoảng một nửa so với hiện nay.

Tại Thái Nguyên, Sở Nội vụ được giao chủ trì xây dựng, hoàn thiện phương án sắp xếp, tổ chức lại thôn, xóm, tổ dân phố để trình cấp có thẩm quyền xem xét. Theo kế hoạch, toàn tỉnh hiện có 3.145 thôn, tổ dân phố, gồm 2.351 thôn, xóm và 794 tổ dân phố.

Theo Nghị định số 185/2026/NĐ-CP, thôn, xóm ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc phải có tối thiểu 150 hộ gia đình; tổ dân phố phải có tối thiểu 300 hộ gia đình. Qua rà soát, Thái Nguyên chỉ có 659 đơn vị đạt tiêu chuẩn, chiếm khoảng 20,1% tổng số thôn, tổ dân phố toàn tỉnh. Còn 2.444 đơn vị chưa đạt tiêu chuẩn, thuộc diện phải sắp xếp.

Cuộc sắp xếp thôn, tổ dân phố trên phạm vi cả nước đang bước vào giai đoạn nước rút.

Từ thực tế này, tỉnh dự kiến tổ chức lại 2.926 thôn, tổ dân phố; giữ ổn định 177 đơn vị và tiếp tục xem xét 42 đơn vị có yếu tố đặc thù. Nếu phương án được thông qua, Thái Nguyên còn 1.416 thôn, tổ dân phố, giảm 1.729 đơn vị so với hiện nay, tương đương khoảng 55%.

Dù đặt mục tiêu giảm mạnh đầu mối ở cơ sở, Thái Nguyên xác định quá trình triển khai phải thận trọng, nhất là với thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, địa bàn đặc biệt khó khăn và những khu vực nằm trong định hướng phát triển đô thị giai đoạn 2026 - 2030. Đây là nhóm địa bàn có nhiều yếu tố riêng về dân cư, địa hình, phong tục, tập quán và điều kiện tiếp cận dịch vụ công.

Tại Quảng Ninh, phương án tổng thể sắp xếp thôn, bản, khu phố cũng đang được lấy ý kiến. Toàn tỉnh hiện có 1.452 thôn, bản, khu phố. Trong đó, nhiều đơn vị đã đáp ứng tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành, song vẫn còn số lượng lớn đơn vị chưa đạt chuẩn theo tiêu chí mới.

Cụ thể, Quảng Ninh có 168 thôn, bản, khu phố quy mô dưới 450 hộ; 989 thôn quy mô dưới 350 hộ; 51 thôn chưa đạt 50 hộ. Trên cơ sở rà soát, các địa phương trong tỉnh đề xuất sắp xếp 1.452 thôn, bản, khu phố thành 624 thôn, tổ dân phố mới. Nếu thực hiện theo phương án này, Quảng Ninh giảm 57% số đơn vị so với hiện nay.

Tại Phú Thọ, quy mô sắp xếp còn lớn hơn về số lượng tuyệt đối. Toàn tỉnh hiện có 5.049 thôn, xóm, tổ dân phố, gồm 4.444 thôn, xóm thuộc 133 xã và 605 tổ dân phố thuộc 15 phường. Qua rà soát, địa phương dự kiến sắp xếp 3.606 thôn, tổ dân phố để thành lập 1.639 thôn, tổ dân phố mới.

Sau khi hoàn thành, Phú Thọ còn 3.082 thôn, tổ dân phố, giảm 1.967 đơn vị, tương đương 38,96%. Cùng với phương án tổ chức lại địa bàn dân cư, tỉnh cũng phải xử lý bài toán nhân sự dôi dư tại cơ sở. Hiện Phú Thọ có 13.492 người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố và 40.392 người trực tiếp tham gia hoạt động ở thôn, tổ dân phố.

Tỉnh cho biết sẽ triển khai theo lộ trình chủ động, linh hoạt nhằm ổn định tổ chức bộ máy ở cơ sở, đồng thời bảo đảm quyền lợi chính đáng cho đội ngũ cán bộ, người lao động chịu tác động từ phương án sắp xếp. Đây là vấn đề không thể tách rời trong quá trình tổ chức lại thôn, tổ dân phố, bởi mỗi đơn vị sau sáp nhập đều kéo theo thay đổi về chức danh, phụ cấp, nhiệm vụ và phạm vi phục vụ người dân.

Một trong những căn cứ quan trọng của đợt sắp xếp lần này là tiêu chí quy mô số hộ gia đình được nâng lên theo Nghị định số 185/2026/NĐ-CP. Theo đó, tại Hà Nội và TP.HCM, thôn phải có từ 500 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố phải có từ 700 hộ gia đình trở lên.

Ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc, thôn phải có từ 150 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 300 hộ trở lên. Với vùng Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, thôn phải có từ 400 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 550 hộ gia đình trở lên.

Tại Bắc Trung Bộ, thôn phải có từ 350 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 450 hộ gia đình trở lên. Riêng khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, thôn phải có từ 300 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 450 hộ gia đình trở lên.

Tuy nhiên, quy mô hộ gia đình không phải tiêu chí duy nhất. Chính phủ yêu cầu quá trình sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố phải xem xét đầy đủ vị trí địa lý, địa hình, phong tục, tập quán, yếu tố dân tộc, tôn giáo, đặc điểm dân cư, trình độ phát triển kinh tế - xã hội và nguyện vọng của người dân tại địa phương. Yêu cầu này nhằm tránh cách làm cơ học, chỉ cộng gộp đơn vị theo số hộ mà bỏ qua thực tế quản lý và đời sống cộng đồng.

Với các thôn miền núi, vùng sâu, vùng xa, địa bàn chia cắt, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc nơi có yếu tố tôn giáo, việc sáp nhập cần được tính toán kỹ để không gây xáo trộn lớn trong sinh hoạt dân cư và quản lý địa bàn.

Mục tiêu cuối cùng của đợt sắp xếp là nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở, bảo đảm tốt công tác quân sự, quốc phòng, giữ ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho đời sống người dân. Khi quy mô thôn, tổ dân phố hợp lý hơn, bộ máy ở cơ sở có điều kiện hoạt động tập trung, giảm phân tán nguồn lực và nâng chất lượng phục vụ nhân dân.

Dù vậy, kết quả sắp xếp phụ thuộc lớn vào cách tổ chức tại từng địa phương. Việc lấy ý kiến nhân dân, giải thích chính sách, xử lý chế độ đối với đội ngũ dôi dư và lựa chọn phương án phù hợp với đặc thù từng địa bàn sẽ quyết định mức độ đồng thuận trong quá trình triển khai.