Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng trình bày tờ trình. Ảnh:QH .

Chính phủ đề xuất không quy định cứng là việc thu hồi đất chỉ thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư.

Chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống

Sáng 19/8, trình Quốc hội tờ trình của Chính phủ về định hướng sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh sự cần thiết của việc sửa đổi, nhằm giải quyết kịp thời những vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn, tháo gỡ căn bản các điểm nghẽn về thể chế, khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng “hai con số” trong giai đoạn mới.

Trên cơ sở quan điểm, định hướng được Trung ương thông qua cũng như kết quả tổng kết thi hành Luật Đất đai năm 2024, Chính phủ đã thông qua 7 nhóm chính sách.

Một là đổi mới công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất theo hướng kết hợp giữa phân bố chỉ tiêu sử dụng đất với tổ chức không gian phát triển, phân vùng sử dụng đất và khoanh định các khu vực cần bảo vệ; xác định chức năng sử dụng đất của từng khu vực; sắp xếp hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất theo hướng tinh gọn, giảm số lượng, tiến tới chỉ xây dựng một quy hoạch thống nhất trong phạm vi một đơn vị hành chính.

Hai là hoàn thiện cơ chế giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất theo hướng công khai, minh bạch, cạnh tranh, lựa chọn nhà đầu tư có đủ năng lực và sử dụng đất hiệu quả; quy định rõ các trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án có sử dụng đất.

Lần sửa đổi này cũng hoàn thiện cơ chế giao đất, cho thuê đất để phát triển nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước, nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách, nhà ở thương mại và nhà ở phục vụ tái định cư; khai thác quỹ đất cơ quan, trụ sở dôi dư; kiểm soát chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng đất…

Ba là hoàn thiện cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo hướng quy định rõ hơn tiêu chí dự án, phạm vi thu hồi đất; bổ sung quy định thu hồi đất, phát triển quỹ đất vùng phụ cận, các công trình kết cấu hạ tầng; chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”; ưu tiên cho người có đất ở bị thu hồi thì được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Đáng lưu ý, Chính phủ đề xuất không quy định cứng là việc thu hồi đất chỉ thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư.

Chính sách thứ tư được Bộ trưởng đề cập là đổi mới cơ chế tài chính đất đai và giá đất theo hướng giá đất do Nhà nước quyết định dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, kết nối liên thông giữa dữ liệu đất đai với các dữ liệu chuyên ngành có liên quan; không để bị thao túng giá, hình thành giá ảo; điều tiết hợp lý giá trị tăng thêm từ đất…

Năm là hoàn thiện quy định về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, chế độ sử dụng đất theo hướng khơi thông nguồn lực tài nguyên đất thông qua mở rộng cơ chế sử dụng đất kết hợp đa mục đích nhưng có cơ chế quản lý, kiểm soát; hoàn thiện quy định về công trình trên không, công trình ngầm, đất hình thành từ hoạt động lấn biển, thúc đẩy tập trung, tích tụ đất đai…

Sáu là đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số và phân cấp, phân quyền trong quản lý đất đai; hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia; xử lý các tồn tại lịch sử trong cấp Giấy chứng nhận…

Chính sách thứ bảy là đổi mới, tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo; khắc phục bằng được tình trạng không sử dụng đất, để đất hoang hóa, ô nhiễm, suy thoái.

Rà soát kỹ lưỡng quy định mới về thu hồi đất

Báo cáo ý kiến về định hướng sửa Luật Đất đai năm 2024, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành với sự cần thiết, cấp bách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Đề cập một số nội dung cụ thể, Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo cho biết, Ủy ban đề nghị Chính phủ tiếp tục nghiên cứu theo hướng đổi mới mạnh mẽ về phân loại đất, chỉ phân loại đất thành các loại đất hợp lý, thực sự cần thiết để quản lý theo chỉ tiêu, bao gồm đất trồng lúa, đất rừng, đất quốc phòng, đất an ninh. Với các loại đất còn lại thì không quản lý theo chỉ tiêu cứng về sử dụng đất mà quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo trình bày ý kiến của cơ quan thẩm tra.

Cơ quan thẩm tra nêu rõ định hướng không tiếp tục “chẻ nhỏ” các chỉ tiêu tại quy hoạch sử dụng đất, bảo đảm đúng tính chất của kế hoạch không có giá trị pháp lý bắt buộc phải thực hiện, không phải là một “hình thức khác của quy hoạch”, mà chỉ mang tính chất tổng hợp nhu cầu sử dụng đất, không làm phát sinh thủ tục hành chính hoặc tạo rào cản đối với hoạt động sản xuất kinh doanh. 

Liên quan nội dung giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng việc đề xuất thành lập đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND cấp xã để thực hiện các chức năng của tổ chức phát triển quỹ đất là hết sức đáng quan ngại, do chưa rõ về cơ sở chính trị, cơ sở thực tiễn cũng như chưa phù hợp với pháp luật có liên quan, chưa phù hợp với chủ trương cơ cấu lại đơn vị sự nghiệp công lập theo Nghị quyết số 79 của Bộ Chính trị.

Cơ quan thẩm tra đề nghị báo cáo làm rõ đối với trường hợp nhà đầu tư thực hiện dự án nhà ở thương mại thông qua thỏa thuận về nhận quyền sử dụng đất hoặc đang có quyền sử dụng đất nhưng không có đất ở và quy mô dự án chưa đạt đến khu đô thị thì tiếp tục thực hiện thí điểm theo Nghị quyết số 171 của Quốc hội khóa XV hay đã được luật hóa tại điều khoản nào của dự thảo Luật, đồng thời cung cấp thông tin về thực tiễn trường hợp này.

Điều 35 dự thảo Luật quy định các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng một số trường hợp chưa thể hiện rõ và thuyết phục về tính chất “thật cần thiết”.

Điều này, theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng như dự án đầu tư xây dựng khu đô thị, dự án thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất, dự án tạo quỹ đất để thanh toán dự án theo hợp đồng BT...

Đối với trường hợp thu hồi đất để thực hiện dự án tái định cư, nếu như nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giải phóng mặt bằng thành dự án thành phần độc lập thì có thể dẫn đến thu hồi đất 2 lần, 2 khu vực mà chỉ để triển khai 1 dự án đầu tư.

Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ báo cáo làm rõ về sự cần thiết, căn cứ, tiêu chí để đề xuất các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng đối với các dự án đầu tư kinh doanh mới được bổ sung.

Bên cạnh đó, theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, cần quy định rõ ràng về tiêu chí dự án thuộc phạm vi thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Đặc biệt, Ủy ban đề nghị rà soát kỹ lưỡng những trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất trước khi hoàn thành việc bố trí tái định cư, bảo đảm thật sự cần thiết, cấp bách, vì lợi ích chung do chưa rõ cơ chế để bảo đảm lợi ích hợp pháp và giảm thiểu rủi ro cho người sử dụng đất trong trường hợp này.

Một số ý kiến đề nghị phải quy định rõ trình tự, thủ tục thu hồi đất tại Luật vì đây là những quy định rất quan trọng, tác động lớn đối với người dân, đòi hỏi sự minh bạch, rõ ràng và có tính ổn định cao, ông Bảo phản ánh.