Mùa tuyển sinh đại học 2026 đang chứng kiến một chuyển động rõ nét khi các kỳ thi riêng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong cuộc cạnh tranh vào đại học, trong lúc phương thức xét học bạ dần thu hẹp sức ảnh hưởng.

Hiện nay, các kỳ thi riêng tạo thêm cơ hội cho những học sinh có tư duy logic và khả năng xử lý vấn đề tốt.

Nếu vài năm trước, phần lớn học sinh vẫn phụ thuộc gần như tuyệt đối vào điểm thi tốt nghiệp THPT hoặc xét học bạ, thì hiện nay, bức tranh tuyển sinh đã khác đáng kể. Hàng loạt trường đại học lớn mở rộng quy mô tuyển sinh bằng các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, đồng thời tăng tỷ trọng xét tuyển kết hợp nhiều tiêu chí nhằm chọn đúng thí sinh có năng lực phù hợp.

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2025, các trường đại học tuyển khoảng 759.000 chỉ tiêu; số thí sinh trúng tuyển và nhập học đạt hơn 681.000, tương đương trên 90%.

Trong 5 phương thức xét tuyển chủ yếu, điểm thi tốt nghiệp THPT vẫn chiếm tỷ lệ lớn nhất với hơn 50%. Xét học bạ đứng thứ hai với khoảng 29,2%; phương thức kết hợp chiếm 15%; thi riêng đạt hơn 5%; tuyển thẳng khoảng 0,3%.

Điều đáng chú ý nằm ở tốc độ tăng trưởng của phương thức thi riêng. Từ mức chỉ 1,3% năm 2022, tỷ lệ thí sinh nhập học bằng các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy đã tăng lên 2,5% năm 2023, đạt 3,3% năm 2024 và vượt mốc 5% vào năm 2025.

Con số này cho thấy tuyển sinh đại học đang bước vào giai đoạn “sàng lọc đa tầng”, thay vì phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất.

Hiện cả nước đã hình thành hệ thống các kỳ thi riêng quy mô lớn như đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP.HCM; đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội; đánh giá năng lực của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; đánh giá năng lực chuyên biệt của Trường Đại học Sư phạm TP.HCM hay bài thi TestAS của Trường Đại học Việt Đức.

Năm 2026, tất cả các kỳ thi này đều ghi nhận lượng đăng ký cao kỷ lục. Riêng kỳ thi đánh giá năng lực V-ACT của Đại học Quốc gia TP.HCM đợt 2 có tới 172.622 thí sinh đăng ký, tăng hơn 77% so với cùng kỳ năm trước.

Đằng sau sự tăng trưởng mạnh ấy không đơn thuần là “hiệu ứng phong trào”, mà phản ánh thay đổi trong tư duy tuyển sinh của cả thí sinh lẫn các trường đại học.

Nếu xét học bạ thiên về đánh giá quá trình học tập dài hạn, thì các kỳ thi riêng lại được xem là công cụ đo lường khả năng tư duy, phản xạ, đọc hiểu, phân tích dữ liệu và giải quyết vấn đề - những năng lực ngày càng được thị trường lao động coi trọng.

Theo các chuyên gia giáo dục, trước đây thí sinh gần như chỉ có một “cánh cửa” là kỳ thi tốt nghiệp THPT. Hiện nay, các kỳ thi riêng tạo thêm cơ hội cho những học sinh có tư duy logic và khả năng xử lý vấn đề tốt.

Cụ thể, xu hướng tuyển sinh đang dịch chuyển sang mô hình đánh giá đa tiêu chí. Các trường không còn muốn lựa chọn thí sinh chỉ dựa trên khả năng học thuộc hay kỹ năng làm bài thi truyền thống, mà hướng đến đánh giá toàn diện hơn về năng lực học thuật.

Ở góc độ quản lý, việc tinh gọn phương thức tuyển sinh cũng tạo áp lực buộc các trường phải chọn những phương thức thực chất và hiệu quả hơn.

Ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, nhiều trường trước đây triển khai tới hàng chục phương thức tuyển sinh nhưng không hiệu quả, dẫn tới yêu cầu tinh giản xuống tối đa 5 phương thức.

Điều này khiến các kỳ thi riêng ngày càng trở thành “thước đo chuẩn hóa” được nhiều trường ưu tiên sử dụng. Trong lúc đó, xét học bạ vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng không còn ở vị thế áp đảo như giai đoạn trước.

Năm 2022, tỷ lệ nhập học bằng xét học bạ đạt 36,2%; giảm còn 30,2% năm 2023 và 27,6% năm 2024. Dù năm 2025 tăng nhẹ lên 29,4%, xu hướng dài hạn vẫn cho thấy sự điều chỉnh rõ rệt.

Sự thay đổi này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Một bộ phận trường đại học lo ngại độ chênh lệch chất lượng học bạ giữa các địa phương; trong khi xã hội ngày càng đòi hỏi tính cạnh tranh, chuẩn hóa và khả năng phân loại rõ hơn trong tuyển sinh.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng xét học bạ khó biến mất hoàn toàn bởi đây vẫn là công cụ phản ánh nỗ lực học tập lâu dài của học sinh.

Đại diện một cơ sở giáo dục đại học cho rằng, các kỳ thi riêng giúp mở rộng cơ hội trúng tuyển, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là tính khách quan và khả năng phân loại.

Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, xét học bạ vẫn giữ ý nghĩa nhất định bởi thực tế tỷ lệ thí sinh xét tuyển bằng phương thức này vẫn cao hơn thi riêng trong nhiều năm qua.

Theo quy chế tuyển sinh năm 2026, dù tham gia thi riêng hay xét tuyển bằng bất kỳ phương thức nào, thí sinh vẫn phải đạt ngưỡng tối thiểu 15 điểm thi tốt nghiệp THPT theo tổ hợp xét tuyển; trong đó môn Toán hoặc Ngữ văn chiếm trọng số 1/3.

Điều đó cho thấy kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn giữ vai trò “xương sống” của hệ thống tuyển sinh, còn các kỳ thi riêng sẽ ngày càng trở thành công cụ bổ sung để nâng cao khả năng phân loại và lựa chọn đúng năng lực người học.

Điểm đáng chú ý khác của mùa tuyển sinh 2026 là xu hướng dịch chuyển mạnh sang các nhóm ngành công nghệ số. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra trên hầu hết lĩnh vực, từ trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, công nghệ phần mềm đến an ninh mạng hay công nghệ ứng dụng trong kinh doanh, y tế, giáo dục đều trở thành những lĩnh vực thu hút mạnh người học.

Điều đó cũng tác động trực tiếp tới cách tuyển sinh của các trường đại học. Các ngành công nghệ cao thường yêu cầu năng lực tư duy, khả năng xử lý dữ liệu và thích nghi nhanh - những yếu tố mà các kỳ thi đánh giá năng lực có thể phản ánh rõ hơn so với hình thức học thuộc kiến thức đơn thuần.