Phát huy lợi thế bản địa, gắn sinh kế với thị trường

Thực tiễn triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia trong nhiều năm qua cho thấy, giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chỉ thực sự đạt kết quả khi thay đổi căn bản cách tiếp cận. 

Từ chỗ coi hỗ trợ là cho không, nhiều địa phương đã chuyển sang tư duy hỗ trợ để phát triển, lấy sinh kế, thị trường và năng lực của người dân làm trung tâm.

Sự chuyển dịch ấy tạo ra chuyển biến về nhận thức, kỹ năng và khả năng tham gia vào các chuỗi giá trị kinh tế. Những mô hình sinh kế dựa trên lợi thế bản địa, được kết nối với thị trường, đang trở thành điểm tựa cho quá trình giảm nghèo bền vững ở nhiều vùng miền núi.

Thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia, đặc biệt là Chương trình 135 trước đây và Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 (Chương trình 1719), diện mạo nhiều địa bàn miền núi đã có những thay đổi rõ nét. Hạ tầng từng bước được đầu tư, sinh kế được mở rộng, tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh hơn mặt bằng chung…

Nhiều địa phương đã chuyển sang phát triển cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, phù hợp thổ nhưỡng và có thị trường tiêu thụ ổn định.

Điểm chung ở các địa phương giảm nghèo hiệu quả là không sao chép mô hình của vùng đồng bằng, mà bắt đầu từ chính điều kiện tự nhiên, tri thức bản địa và tập quán canh tác của người dân. Thay vì duy trì các hình thức sản xuất manh mún, hiệu quả thấp, nhiều địa phương đã chuyển sang phát triển cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, phù hợp thổ nhưỡng và có thị trường tiêu thụ ổn định như quế, hồi, sa chi, dược liệu, sâm Ngọc Linh, bò sữa, cây ăn quả đặc sản.

Các mô hình này chỉ phát huy hiệu quả khi được tổ chức theo chuỗi giá trị, gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ và liên kết thị trường. Chính yếu tố đầu ra rõ ràng đã giúp người dân mạnh dạn đầu tư, thay đổi tư duy sản xuất và giảm dần sự phụ thuộc vào trợ cấp.

Thực tiễn chuyển đổi tư duy giảm nghèo cũng được thể hiện sinh động tại các xã miền núi của Hà Nội. Tại Ba Vì, nơi có gần 28.000 đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, điều kiện sản xuất mang nhiều nét đặc thù của miền núi, đòi hỏi cách tiếp cận riêng trong phát triển sinh kế.

Thôn An Hòa, xã Suối Hai là một ví dụ điển hình, từ một vùng thuần nông với cây trồng truyền thống cho thu nhập thấp, An Hòa đã vươn lên trở thành làng nghề trồng mai trắng lớn của miền Bắc. Nghề trồng mai xuất hiện từ cuối những năm 1990, khi chỉ vài hộ mạnh dạn đưa giống mai về trồng thử nghiệm. Nhờ điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp, cây mai sinh trưởng tốt, hoa đẹp, được thị trường ưa chuộng.

Từ vài hộ ban đầu, đến nay thôn có 140 hộ trồng mai trên tổng số 270 hộ, trở thành làng nghề truyền thống được thành phố công nhận. Thu nhập bình quân đạt hơn 100 triệu đồng/người/năm, nhiều hộ đạt doanh thu hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng mỗi năm.

Ông Bùi Việt Hà, Chi hội trưởng Chi hội nghề nghiệp mai trắng thôn An Hòa, cho biết đất đai và khí hậu địa phương đặc biệt phù hợp với cây mai. Nhờ cây mai, đời sống người dân ổn định hơn, có tích lũy để tái đầu tư. 

Gia đình ông hiện canh tác hơn 3.600 m2 mai, cho thu nhập 700 - 800 triệu đồng/năm. Một số hộ khác đã mở rộng diện tích lên hàng chục nghìn mét vuông, hình thành các vườn mai quy mô lớn, chuyên nghiệp.

Theo Phó chủ tịch UBND xã Suối Hai Đỗ Văn Công, bài học lớn nhất trong giảm nghèo bền vững là chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính cứu trợ sang hỗ trợ phát triển sinh kế lâu dài, lấy người dân làm chủ thể. Chính quyền đóng vai trò “bà đỡ”, tạo điều kiện về thông tin, kỹ thuật, vốn và kết nối thị trường, thay vì làm thay cho người dân.

Nâng cao năng lực, khơi dậy nội lực cộng đồng

Một yếu tố quan trọng khác làm nên thành công của các mô hình giảm nghèo bền vững là đầu tư cho phần mềm, tức năng lực con người. Khi người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin về chính sách, khoa học kỹ thuật và thị trường, họ sẵn sàng thay đổi cách làm, chủ động vay vốn, tham gia tập huấn và liên kết sản xuất.

Tại xã Suối Hai, các tổ chức đoàn thể, đặc biệt là Hội Nông dân, giữ vai trò quan trọng trong việc kèm cặp, hỗ trợ các hộ nghèo, hộ cận nghèo. Thông qua các chi hội nghề nghiệp, tổ hợp tác, người dân không chỉ được hỗ trợ về vốn và kỹ thuật, mà còn được chia sẻ kinh nghiệm, giảm rủi ro trong sản xuất, từng bước hình thành tư duy làm ăn dài hạn.

Người dân An Hòa tạo dáng cho cây mai trắng.

Cách làm này cũng được áp dụng tại các xã miền núi khác của Ba Vì. Xã Ba Vì phát triển nghề thuốc nam, gắn bảo tồn tri thức y học dân gian với phát triển kinh tế. Xã Yên Bài lại nổi bật với nghề chăn nuôi bò sữa, trở thành vùng cung cấp sữa tươi lớn của Thủ đô.

Từ mô hình nuôi bò sữa còn nhiều nghi ngại ban đầu, đến nay gia đình chị Tạ Thị Năm, Chi hội trưởng Chi hội nông dân thôn Mồ Đồi, xã Yên Bài đã sở hữu đàn bò 62 con, doanh thu khoảng 7,5 tỷ đồng/năm, tạo việc làm cho 17 lao động địa phương. Chị còn hỗ trợ vốn, con giống, việc làm cho nhiều hộ khó khăn, lan tỏa tinh thần vươn lên trong cộng đồng.

Những câu chuyện thành công cho thấy, giảm nghèo bền vững không thể chỉ đo bằng số hộ thoát nghèo, mà phải được nhìn nhận như một quá trình phát triển toàn diện. Khi người dân có sinh kế ổn định, tư duy làm ăn dài hạn và niềm tin vào khả năng tự vươn lên, nguy cơ tái nghèo sẽ được hạn chế.

Theo số liệu của Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo, giai đoạn vừa qua, các chương trình mục tiêu quốc gia đã giúp duy trì mức giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân 1 - 1,5% mỗi năm. Trong đó, tỷ lệ hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số giảm trên 3%/năm. Hơn 10.000 mô hình, dự án giảm nghèo đã được triển khai, thu hút hơn 200.000 hộ dân tham gia, góp phần thay đổi tập quán sản xuất, nâng cao năng suất và mở rộng thị trường.

Đánh giá về kết quả này, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, giảm nghèo bền vững không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà là quá trình khơi dậy nội lực, củng cố niềm tin và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ thực tiễn các địa phương, có thể khẳng định, khi chính sách đi đúng hướng, chính quyền cơ sở đồng hành, cộng đồng cùng tham gia, việc trao cần câu sẽ tạo ra những chuyển biến căn bản, giúp người dân vươn lên làm chủ tương lai của chính mình.