Theo các nhà khoa học, đây không chỉ là nhóm thực phẩm nghèo dinh dưỡng mà là những sản phẩm được thiết kế có chủ đích nhằm thúc đẩy hành vi tiêu thụ lặp lại, với nhiều điểm đáng lo ngại tương đồng với thuốc lá.

Ảnh minh họa.

Nghiên cứu do các học giả đến từ Đại học Michigan, Đại học Duke và Đại học Harvard thực hiện đã tổng hợp bằng chứng toàn cầu từ khoa học nghiện, lịch sử y tế công cộng và phân tích chính sách. Qua đó, nhóm tác giả chỉ ra rằng, thực phẩm siêu chế biến và thuốc lá có chung một logic phát triển sản phẩm, tiếp cận thị trường và định hình nhận thức người tiêu dùng.

Theo nghiên cứu, thực phẩm siêu chế biến được thiết kế để cung cấp liều “vừa đủ” đường tinh luyện và chất béo, tạo ra sự kích thích mạnh mẽ đối với hệ thần kinh trung ương. Sự kết hợp này không chỉ mang lại cảm giác ngon miệng tức thì mà còn thúc đẩy não bộ hình thành xu hướng tìm kiếm và tiêu thụ lặp lại. Đây là cơ chế từng được ghi nhận rõ ràng trong các sản phẩm gây nghiện.

Quá trình chế biến sâu đóng vai trò then chốt trong cơ chế này. Việc tinh luyện và xử lý công nghiệp làm tăng tốc độ hấp thụ của thực phẩm, khuếch đại tác động sinh học so với các thực phẩm ít chế biến. Điều này khiến cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn, làm suy yếu khả năng tự điều chỉnh hành vi ăn uống.

Bên cạnh đó, các phụ gia thực phẩm được sử dụng có chọn lọc nhằm tối ưu hóa hương vị, kết cấu và cảm giác ngon miệng. Những yếu tố này không chỉ nhằm cải thiện trải nghiệm ăn uống mà còn giúp sản phẩm trở nên “khó bỏ”, ngay cả khi người tiêu dùng đã no hoặc nhận thức được rủi ro sức khỏe.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự hiện diện dày đặc của thực phẩm siêu chế biến trong môi trường sống hiện đại. Từ thực phẩm tiện lợi, thức ăn nhanh đến các nền tảng giao đồ ăn, nhóm sản phẩm này len lỏi vào hầu hết các không gian sinh hoạt, khiến việc tránh tiếp xúc trở nên ngày càng khó khăn. Đây là đặc điểm từng được ghi nhận trong lịch sử phổ biến của thuốc lá, khi sản phẩm xuất hiện rộng khắp và gắn liền với đời sống thường nhật.

Đáng chú ý, một số thông điệp tiếp thị còn nhấn mạnh các yếu tố “lành mạnh” như bổ sung vitamin, giảm chất béo hoặc phù hợp lối sống năng động.

Theo nhóm nghiên cứu, những thông điệp này có thể tạo cảm nhận tích cực, trong khi các đặc điểm cốt lõi của quá trình chế biến sâu và tác động sinh học vẫn được giữ nguyên. Cách tiếp cận này có nhiều điểm tương đồng với chiến lược truyền thông từng được ngành thuốc lá sử dụng trong quá khứ.

Các tác giả cho rằng những đặc điểm trên có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi ăn uống của người dân, đồng thời góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường và bệnh tim mạch. Hệ quả không chỉ dừng lại ở sức khỏe cá nhân mà còn kéo theo chi phí y tế và tác động dài hạn đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Từ các phân tích này, nghiên cứu kết luận rằng thực phẩm siêu chế biến cần được xem xét vượt ra ngoài lăng kính dinh dưỡng và lựa chọn cá nhân. Cách thức sản phẩm được thiết kế, các chiến lược tiếp thị và sự hiện diện rộng khắp trong môi trường tiêu dùng đóng vai trò quyết định trong việc định hình hành vi ăn uống của xã hội.

Theo nhóm tác giả, những bằng chứng hiện có đặt ra yêu cầu về các can thiệp mang tính hệ thống, tương tự những bài học đã được rút ra trong kiểm soát thuốc lá. Điều này bao gồm việc xem xét lại khung chính sách, trách nhiệm của doanh nghiệp và vai trò của y tế công cộng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước các sản phẩm được thiết kế để thúc đẩy tiêu thụ quá mức.

Nghiên cứu không nhằm quy kết trách nhiệm cho cá nhân người tiêu dùng, mà đặt câu hỏi về cấu trúc của môi trường thực phẩm hiện đại. Khi các sản phẩm được thiết kế để khó cưỡng lại và được tiếp thị rộng khắp, lựa chọn cá nhân không còn là yếu tố duy nhất quyết định hành vi.

Đây chính là điểm mấu chốt khiến thực phẩm siêu chế biến trở thành một vấn đề y tế công cộng cần được nhìn nhận nghiêm túc, thay vì chỉ là câu chuyện ăn uống lành mạnh hay không lành mạnh.