Không chỉ giảm chi phí tiền điện mà còn góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững

Ngày 22/6, tại Tọa đàm với chủ đề "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp", ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng Giám đốc EVN cho rằng, cần nhìn nhận rằng tiết kiệm điện không chỉ đơn thuần là giảm chi phí tiền điện mà còn mang ý nghĩa lớn hơn rất nhiều, đó là góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

Với tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện hiện nay, mỗi năm hệ thống điện quốc gia cần bổ sung khoảng 4.000-5.000 MW công suất mới. Trong bối cảnh đó, tiết kiệm điện có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giảm áp lực đầu tư cho ngành điện.

Chẳng hạn, để bổ sung 1.000 MW từ các dự án điện gió ngoài khơi hoặc điện khí LNG, sau khi hoàn tất các thủ tục cũng phải mất 3-4 năm để đưa vào vận hành. Trong khi đó, nếu tiết kiệm được khoảng 2% công suất tiêu thụ thì chúng ta đã tương đương với việc giảm nhu cầu đầu tư khoảng 1.000 MW. Điều này cho thấy tiết kiệm điện là giải pháp nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém hơn rất nhiều.

Đối với mỗi hộ gia đình và doanh nghiệp, hiệu quả kinh tế luôn là yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, cần thấy rằng mỗi kWh điện tiết kiệm được không chỉ giúp giảm chi phí cho người sử dụng mà còn làm giảm chi phí chung của toàn xã hội.

Hiện nay, đơn vị vận hành hệ thống điện phải huy động các nguồn điện theo thứ tự từ chi phí thấp đến chi phí cao để đáp ứng nhu cầu phụ tải. Khi nhu cầu sử dụng điện tăng lên, hệ thống buộc phải huy động thêm các nguồn điện có giá thành cao hơn. Vì vậy, tiết kiệm điện sẽ góp phần hạn chế việc huy động các nguồn điện đắt đỏ, qua đó giảm chi phí vận hành chung của toàn hệ thống.

Tọa đàm với chủ đề "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp" có sự tham dự của các chuyên gia (từ trái sang): Ông Đặng Nguyễn Ngữ, Tổng Giám đốc Công ty Schneider Electric Việt Nam và Campuchia; ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh; ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương); ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN); MC Minh Ngọc. Ảnh: VGP

Tiết kiệm điện không có nghĩa là ngừng hoặc giảm tiêu thụ một cách máy móc

Ông Đặng Nguyễn Ngữ, Tổng Giám đốc Công ty Schneider Electric Việt Nam và Campuchia nhấn mạnh: "Chúng ta nghĩ đến "tiết kiệm" là thường ngay lập tức nghĩ đến "không sử dụng nữa" hoặc "giảm tiêu thụ". Thực tế, chúng ta có thể tiết kiệm nhưng không thể ngừng sản xuất, không thể ngừng sử dụng. Cho nên, quan niệm đầu tiên tôi muốn đính chính lại là: Tiết kiệm điện không có nghĩa là ngừng hoặc giảm tiêu thụ một cách máy móc. Câu hỏi đặt ra là: Có phương án nào để chúng ta tiết kiệm nhưng đồng thời làm tốt hơn bằng việc tăng hiệu suất và có ý thức tốt hơn?"

Việc tiết kiệm như thế đến từ tối ưu hóa. Tối ưu hóa việc sử dụng điện, sử dụng năng lượng ở mỗi hộ gia đình, mỗi tòa nhà, mỗi nhà máy xí nghiệp và trên bình diện cả quốc gia. Đó là điều đầu tiên.

Thứ hai, hiện nay chúng ta đang sống trong thời đại số hóa và AI. AI đang thúc đẩy mọi thứ rất nhanh. Nếu trước đây, một phương án ra đời (kể cả phương án tiết kiệm) có thể tốn khoảng 10 năm từ ý tưởng đến thực tế, thì hiện nay có thể chỉ tính bằng năm, thậm chí bằng tháng với sự phát triển của AI.

Hiện nay, những công nghệ sử dụng AI đang đi vào thực tế rất nhanh, từ nhà thông minh (Smart Home), tòa nhà thông minh (Smart Building), nhà máy thông minh (Smart Factory) và thậm chí là lưới điện thông minh (Smart Grid). Việc áp dụng AI giúp tiết kiệm, tăng hiệu suất cao hơn và điều chỉnh dựa trên thời gian thực. Sau khi số hóa, chúng ta hoàn toàn có thể quản lý, thậm chí các đỉnh tải (peak load), theo thời gian thực.

Một quan điểm nữa cần đính chính: Trước đây chúng ta hay coi đầu tư cho tiết kiệm là "chi phí". Nhưng với công nghệ hiện nay, thực hành tiết kiệm không còn là chi phí nữa mà là một khoản đầu tư. Đầu tiên phải đo đếm, sau đó mới cải thiện được. Hiện nay, tất cả đầu tư cho tiết kiệm đều có phương án để đo đếm và tính toán bài toán thu hồi vốn, dù là điện mặt trời cho gia đình hay giải pháp cho nhà máy.

Quan điểm thứ ba là chúng ta hay nghĩ chỉ cần có thiết bị hiện đại, mới là đủ. Ví dụ như thay bóng đèn dây tóc, đèn huỳnh quang bằng đèn LED. Việc đó cần thiết nhưng chưa đủ. Không phải cứ áp dụng công nghệ mới là xong, mà cần có tư duy mang tính hệ thống. Ví dụ như quản lý dữ liệu qua quá trình số hóa và đặc biệt là tối ưu hóa vận hành theo thời gian thực.

Nhiều năm qua, ban đầu chúng ta đi từ áp lực thực tế, nhưng sau đó đã có Chiến lược quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Hiện nay, chúng ta đang bước sang một giai đoạn mới: Biến chiến lược thành các bộ công cụ thực thi cho mỗi bộ ngành, nhà máy, xí nghiệp.

"Dưới góc độ của một doanh nghiệp FDI (Schneider Electric), chúng tôi nhìn nhận việc quản lý năng lượng và tiết kiệm điện đã trở thành một năng lực cạnh tranh cốt lõi, cũng như là một phần của chuyển đổi xanh. Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ quan điểm tiết kiệm không chỉ là chi phí nữa mà sẽ là đầu tư. Chúng tôi muốn chia sẻ quan điểm là đã đến lúc chúng ta phải biến chiến lược thành chương trình hành động và hành động thực tế", ông Ngữ nhấn mạnh.

Theo ông Ngữ, có thể chọn những dự án có hiệu quả ngay (quick wins) để chứng minh hiệu quả, sau đó mở rộng ra. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng cái gì quá to tát. Tiết kiệm ở nhà, xây dựng ý thức, sau đó đến cơ quan và doanh nghiệp.

Những tư duy sai lầm về tiết kiệm điện

Còn theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh, nhận thức ở khu vực khối hộ tiêu thụ, dân cư (chiếm khoảng 30% nhu cầu tiêu thụ điện) vẫn còn rất nhiều vấn đề.

Thứ nhất, là tư duy "Tôi có tiền thì tại sao tôi không được dùng nhiều? Tôi trả được thì tại sao tôi không được dùng nhiều?", dẫn tới tư duy "tôi kiếm được tiền thì tôi có quyền lãng phí". Họ chưa nhận thức được tác động và ảnh hưởng.

Ở một mức độ nào đó, chi phí điện năng là phù hợp, nhưng khi chúng ta dùng vượt quá một ngưỡng công suất nào đó, sẽ dẫn tới việc chi phí để huy động các thiết bị trong hệ thống đắt đỏ hơn, gây ra chi phí đầu tư đòi hỏi rất lớn.

Trong khi những người sử dụng lãng phí điện lại chưa phải chịu trách nhiệm về hành vi gây tác động lớn tới hệ thống điện thông qua hệ thống giá. Bởi vì giá điện bán lẻ hiện nay vẫn là giá được kiểm soát, thông thường vẫn còn bù chéo và chưa thể hiện được yếu tố chi phí công suất ở trong đó.

Điều thứ hai liên quan tới tư duy "dùng nhiều thì phải rẻ", tức là thắc mắc "tại sao bình thường hàng hóa khác dùng nhiều thì rẻ đi, mà điện cứ dùng nhiều lại đắt hơn?" Điều này thực sự rất khó giải thích đối với những người tiêu dùng bình thường. Người ta không hiểu được những đặc thù rất đặc biệt của cung ứng điện, rồi giá trị của mỗi một kilowatt điện cắt giảm được.

Như chúng ta đã trao đổi từ đầu, rất nhiều quốc gia và bản thân Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng nhắc đi nhắc lại câu chuyện tiết kiệm điện chính là nguồn điện đầu tiên (first fuel). Nhưng, người dân thông thường chưa thực sự hiểu được nhận thức đấy vì họ chưa thấy rõ được chi phí về giá điện bán lẻ.

Yếu tố thứ ba nữa là cơ chế thị trường cho điều chỉnh phụ tải điện. Việc này EVN rất hiểu, hằng năm phải đến làm việc với các doanh nghiệp nhưng chúng ta chưa có một cơ chế tài chính nào để giúp EVN, ví dụ như thống nhất chi trả bao nhiêu, định giá được sự đóng góp của doanh nghiệp để có thể trả lại tiền, bù đắp được sự "hy sinh" của doanh nghiệp trong vấn đề này.

Vấn đề thứ tư liên quan đến đầu tư. Thông thường, từ doanh nghiệp đến người dân, nếu không có nhận thức đủ sâu thì cách tiếp cận đầu tiên là mua thiết bị giá rẻ trước tiên. Thế nhưng thiết bị giá rẻ thường có hiệu suất năng lượng không cao, hoặc thậm chí trong quá trình vận hành sẽ có rất nhiều sự cố.

Khi chất lượng kém, người ta sẵn sàng bán giá rẻ, nhưng đổi lại rủi ro về cháy nổ, sự cố điện rất cao, đồng thời không bảo đảm được yêu cầu về tiết kiệm điện.

Cuối cùng, chúng ta thấy là chưa có thói quen đo đếm và xem xét các số liệu. EVN đã xây dựng những công cụ giúp người tiêu dùng kiểm tra hằng ngày xem mình tiêu dùng bao nhiêu, nhưng không nhiều người dân hay doanh nghiệp theo dõi các con số này.