“Cơn gió ngược”

Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 tổ chức mới đây tại TP. Cần Thơ vào chiều 24/3, khi nói về những khó khăn, thách thức trong hoạt động xuất khẩu gạo, ông Trần Quốc Tuấn - Giám đốc Sở Công thương tỉnh Vĩnh Long cho rằng, chúng ta đang đối mặt với một 'cơn gió ngược' từ thị trường quốc tế khi Indonesia và Philippines có những điều chỉnh mạnh mẽ về chính sách nhập khẩu.

Cùng với đó, các chỉ số kinh tế trong nước đang tạo áp lực cực lớn lên chuỗi giá trị lúa gạo, thể hiện ở 4 chỉ số lớn, cụ thể: Giá xăng dầu tăng đẩy phí vận chuyển tăng khoảng 30%; đầu vào sản xuất như giá phân bón, vật tư nông nghiệp tăng từ 15-20%; cùng lúc, lãi vay ngân hàng hiện vọt lên mức 9,5% (trong khi cùng kỳ chỉ 5,5%), cùng với 'Room tín dụng' bị bó hẹp khiến doanh nghiệp thu mua như bị “thắt hầu bao”; thị trường xuất khẩu gạo sụt giảm trên 30%, đòi hỏi phải thay đổi tư duy “Không chỉ bán cái mình có, mà phải bán cái thị trường cần".

Phân tích về tình hình biến động địa chính trị quốc tế tác động tới thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam, ông Nguyễn Việt San - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công thương) chia sẻ, nếu như trước đây, thị trường gạo thế giới chủ yếu vận hành theo quy luật cung-cầu, thì trong giai đoạn hiện nay, các yếu tố địa chính trị đang ngày càng đóng vai trò chi phối trực tiếp và sâu sắc.

Những biến động lớn có thể kể đến gồm: Xung đột Nga - Ukraine kéo dài, tác động tới chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu; căng thẳng tại Trung Đông làm gián đoạn các tuyến vận tải huyết mạch; xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại và đảm bảo an ninh lương thực tại nhiều quốc gia; cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt.

Trong bối cảnh đó, thị trường gạo thế giới đang chuyển từ trạng thái tương đối ổn định sang trạng thái biến động có cấu trúc; trong đó, dòng chảy thương mại bị điều chỉnh không chỉ bởi giá cả, mà bởi yếu tố chính trị và an ninh; các quốc gia nhập khẩu ngày càng thận trọng hơn, ưu tiên ổn định nguồn cung; các tiêu chuẩn thị trường được nâng lên và mang tính “chính trị hóa” rõ nét hơn.

Theo ông Nguyễn Việt San, đây là những thay đổi có tính dài hạn, đòi hỏi chúng ta phải có cách tiếp cận mới trong phát triển thị trường xuất khẩu gạo.

Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Lam Rice Group Inc phát biểu tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Lam Rice Group Inc - kinh doanh trong lĩnh vực lúa gạo từ năm 1987 đến nay, thẳng thắn nhận định: Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, đây là thành tựu rất đáng tự hào. Tuy nhiên, chúng ta đang mạnh về sản xuất, nhưng chưa mạnh về kiểm soát thị trường và giá trị. Hiện nay, Việt Nam bán gạo nhiều, nhưng giá trị gia tăng vẫn nằm ở khâu trung gian và hệ thống phân phối quốc tế. Điều này có nghĩa là Việt Nam đang làm tốt phần “làm ra sản phẩm” nhưng chưa làm chủ phần “bán sản phẩm đến người tiêu dùng cuối cùng”.

Theo ông Phạm Hoàng Lâm, trong xu thế chuyển dịch chuỗi giá trị toàn cầu, giá trị không còn nằm ở sản xuất, mà nằm ở thương hiệu, hệ thông phân phối, kênh bán lẻ. Ai kiểm soát thị trường người đó kiểm soát lợi nhuận. Nếu chúng ta vẫn tiếp tục bán FOB; phụ thuộc vào trader nước ngoài; không xây dựng hệ thống phân phối thì 5-10 năm tới, Việt Nam vẫn chỉ là nhà cung cấp nguyên liệu, chứ không phải là quốc gia dẫn dắt thị trường.

Tháo gỡ "nút thắt"

Để hạt gạo Việt Nam thực sự “cất cánh”, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long kiến nghị Chính phủ và Bộ Công Thương quan tâm 4 nội dung trọng tâm, đó là: Có cơ chế chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo đủ mạnh cho khu vực Đồng bằng sông Cửu Long để giữ nhịp thị trường; hỗ trợ gói lãi vay ưu đãi, cố định và mở rộng 'Room tín dụng' riêng cho các doanh nghiệp thu mua lúa gạo; đẩy mạnh ngoại giao kinh tế để mở rộng các thị trường mới, đồng thời kết nối sâu hơn với các hệ thống phân phối nội địa như Go!, Coop Mart nhằm đưa gạo OCOP vào từng bữa cơm gia đình Việt."; có giải pháp kiểm soát tốt gạo nhập khẩu nhưng vẫn tuân thủ các hiệp định thương mại đã ký, nhất là gạo Ấn Độ (theo ông, hiện nay, gạo Ấn Độ nhập về tới Việt Nam rẻ hơn gạo Việt Nam). 

Về phía doanh nghiệp, trong ngắn hạn, ông Phạm Hoàng Lâm mong nhà nước hỗ trợ giảm chi phí logistics; hỗ trợ tín dụng thu mua lúa và đơn giản hóa thủ tục xuất khẩu. Đây là những yếu tố giúp doanh nghiệp tăng sức cạnh tranh ngay lập tức.

Thu hoạch lúa ở tỉnh An Giang.

Trong chiến lược dài hạn, ông Phạm Hoàng Lâm đề xuất thực thi các giải pháp mang tính đột phá, cụ thể là: xây dựng thương hiệu gạo quốc gia thực sự, không chỉ là “Vietnam Rice” mà phải là “Vietnam Premium Rice” - có định vị rõ ràng, có tiêu chuẩn. Trong đó, gạo ST25 có thể là sản phẩm dẫn dắt, giống như Thái Lan có Hom Mali.

Cạnh đó, cần phát triển doanh nghiệp đầu tàu ngành gạo, với khoảng 5-10 doanh nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh, doanh nghiệp này phải có vốn, có chiến lược, có hệ thống toàn cầu, không chỉ xuất khẩu, mà xây dựng thị trường.

Đặc biệt, điểm then chốt nhất là cần xây dựng hệ thống phân phối tại nước ngoài. Bởi nếu không có hệ thống phân phối, chúng ta không thể làm chủ thị trường. Doanh nghiệp Việt cần mở công ty, xây kho tại nước ngoài; đưa hàng vào hệ thống bán lẻ, chẳng hạn, đưa gạo Việt vào hệ thống như Costco và các siêu thị khác tại Hoa Kỳ và các quốc gia châu Âu...

Ngoài ra, cần sớm thành lập trung tâm giao dịch gạo quốc tế tại Việt Nam nhằm minh bạch giá, kết nối buyer (người mua) toàn cầu và nâng vị thế quốc gia.

“Việt Nam không nên chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo mà phải trở thành quốc gia có thương hiệu, có hệ thống phân phối và có tiếng nói trên thị trường gạo toàn cầu”, ông Phạm Hoàng Lâm nói.

Nâng cao năng lực thích ứng 

Trước những tác động của biến động địa chính trị quốc tế đối với thị trường xuất khẩu gạo, ông Nguyễn Việt San cho rằng, trước hết, cần định hướng lại công tác phát triển thị trường theo hướng có trọng tâm, phân tầng rõ ràng, bảo đảm vừa duy trì ổn định tại các thị trường truyền thống, vừa chủ động mở rộng thị trường mới và nâng cao giá trị tại các thị trường cao cấp.

Cùng với đó, cần đẩy nhanh quá trình nâng cấp chuỗi giá trị ngành gạo, trọng tâm là hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường và phát triển bền vững, nhằm bảo đảm khả năng duy trì và mở rộng thị trường trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao.

Đồng thời, cần định hướng cơ cấu sản phẩm và phương thức tiếp cận phù hợp với từng thị trường, trong đó ưu tiên nâng tỷ trọng gạo chất lượng cao tại các thị trường chủ lực, đồng thời củng cố vị thế tại các thị trường giá trị cao và duy trì ổn định tại các thị trường truyền thống.

Cụ thể, đối với thị trường Philippines, cần ổn định thị trường và duy trì thị phần trong bối cảnh chính sách điều hành linh hoạt, đồng thời từng bước nâng tỷ trọng gạo chất lượng cao.

Đối với thị trường EU và các thị trường cao cấp, tập trung nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, xây dựng thương hiệu và từng bước tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối.

Đối với khu vực châu Phi và Trung Đông, cần duy trì sự hiện diện ổn định, đồng thời tăng cường các biện pháp kiểm soát rủi ro liên quan đền logistics và thanh toán.

Về phía các doanh nghiệp, theo ông San cũng cần chủ động nâng cao năng lực thích ứng, đa dạng hóa thị trường, điều chỉnh cơ cấu sản phẩm và tăng cường quản trị rủi ro, từng bước tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho gạo Việt Nam.

“Trong bối cảnh địa chính trị tiếp tục diễn biến phức tạp, việc nâng cao năng lực thích ứng, chủ động điều chỉnh chiến lược và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp sẽ là yếu tố then chốt để bảo đảm xuất khẩu gạo phát triển ổn định, bền vững trong thời gian tới”, ông Nguyễn Việt San nhấn mạnh.