Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, thương mại điện tử tại Việt Nam đã vượt khỏi vai trò kênh mua sắm bổ trợ, trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của khu vực dịch vụ.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai Luật Hải quan 2014 đang bộc lộ nhiều bất cập khi phải “gánh” các mô hình giao dịch xuyên biên giới phát triển nhanh và phức tạp. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu một khung pháp lý chuyên biệt, đồng bộ cho thủ tục hải quan đối với hàng hóa giao dịch qua nền tảng điện tử.

Hải quan đã đưa ra nhiều biện pháp kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại qua các kênh thương mại điện tử

Việc chưa có quy định riêng khiến cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải áp dụng các quy định hiện hành theo cách linh hoạt, thậm chí thiếu thống nhất. Điều này dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa quy trình thông quan, quản lý thuế và gia tăng chi phí tuân thủ.

Ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế (Cục Hải quan) cho biết, thương mại điện tử xuyên biên giới tăng trưởng nhanh nhưng chưa có hành lang pháp lý riêng cho thủ tục hải quan, gây ra nhiều vướng mắc trong quản lý và tạo áp lực cho doanh nghiệp. Theo ông, việc thiếu quy định chuyên biệt khiến cùng một loại hàng hóa có thể bị xử lý theo các cách khác nhau, tùy thuộc vào cách vận dụng pháp luật. Hệ quả là tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách bị hạn chế.

Đặc thù của thương mại điện tử xuyên biên giới là sự tham gia của nhiều chủ thể mới như sàn giao dịch, doanh nghiệp chuyển phát nhanh, nền tảng thanh toán quốc tế, với hàng triệu giao dịch nhỏ lẻ mỗi ngày. Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin của các chủ thể này, khiến công tác kiểm soát rủi ro gặp nhiều khó khăn.

Thiếu dữ liệu đầu vào từ sớm khiến cơ quan Hải quan gặp hạn chế trong phân tích, đánh giá rủi ro, tạo kẽ hở cho các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại hoặc lợi dụng chính sách miễn thuế đối với hàng giá trị nhỏ để chia nhỏ đơn hàng nhằm trốn thuế. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cải cách pháp lý mang tính nền tảng nhằm kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng.

Để xử lý các bất cập mang tính hệ thống, việc bổ sung quy định về nguyên tắc quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử được xác định là bước đi chiến lược trong quá trình sửa đổi Luật Hải quan.

Dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi) đã bổ sung Điều 16a, quy định trực tiếp về kiểm tra, giám sát hải quan đối với loại hình này. Việc luật hóa các nguyên tắc quản lý không chỉ nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý mà còn hướng tới thiết lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng. Đồng thời, tạo điều kiện để cơ quan Hải quan chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số và quản lý rủi ro, qua đó rút ngắn thời gian thông quan nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát hiệu quả.

Hiệu quả của việc tăng cường quản lý đã được thể hiện qua số thu ngân sách. Sau một năm triển khai, thu thuế giá trị gia tăng đối với hàng hóa giá trị nhỏ qua chuyển phát nhanh đạt 1.720 tỷ đồng. Riêng chưa đầy 3 tháng đầu năm 2026, con số này tiếp tục đạt 240 tỷ đồng.

Những số liệu trên cho thấy quy mô lớn và tốc độ giao dịch cao của thị trường thương mại điện tử xuyên biên giới, đồng thời khẳng định sự cần thiết phải hoàn thiện khung pháp lý để hạn chế thất thu ngân sách từ các giao dịch nhỏ lẻ nhưng có tần suất lớn.

Theo ông Kim Long Biên, thương mại điện tử là xu hướng tất yếu tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Do đó, chính sách quản lý cần được điều chỉnh tương ứng với tốc độ phát triển của thị trường, đặc biệt trong lĩnh vực hàng hóa xuất nhập khẩu.

Việc bổ sung Điều 16a trong dự thảo Luật Hải quan nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, hỗ trợ triển khai quản lý đồng bộ, hiện đại hóa thủ tục hành chính. Đồng thời, góp phần bảo vệ sản xuất trong nước và quyền lợi người tiêu dùng trước các dòng hàng hóa nhập khẩu khó kiểm soát.

Khi có quy định rõ ràng, các mặt hàng không rõ nguồn gốc hoặc hàng giả qua các nền tảng xuyên biên giới sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn thông qua cơ chế định danh chủ thể và kết nối dữ liệu trực tiếp giữa sàn thương mại điện tử với cơ quan Hải quan. Đây được xem là yếu tố then chốt để Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội từ kinh tế số, đồng thời bảo đảm an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.