Bốn nhóm tiêu chí để phân loại toàn hệ thống

Theo dự thảo Nghị định do Bộ Nội vụ xây dựng và đang được Bộ Tư pháp thẩm định, các đơn vị sự nghiệp công lập sẽ được phân loại lại theo nhiều tiêu chí thống nhất, làm nền tảng cho quá trình tổ chức lại, tinh gọn đầu mối và mở rộng cơ chế tự chủ.

Nếu như các quy định trước đây chủ yếu tập trung vào thành lập, sáp nhập, giải thể hoặc tổ chức lại từng đơn vị cụ thể, dự thảo lần này mở rộng đáng kể phạm vi điều chỉnh. Bên cạnh các nội dung truyền thống, văn bản bổ sung các vấn đề mang tính hệ thống như chuyển giao đơn vị, phân loại, xếp hạng và tự chủ tổ chức bộ máy.

Theo dự thảo, việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập được thực hiện theo 4 nhóm tiêu chí lớn.

Nhóm thứ nhất là vị trí pháp lý của đơn vị trong hệ thống tổ chức. Tiêu chí này nhằm xác định rõ đơn vị trực thuộc cấp nào, thuộc cơ quan nào quản lý và vai trò của đơn vị trong cấu trúc chung của bộ máy nhà nước. 

Nhóm thứ hai là ngành, lĩnh vực hoạt động. Các đơn vị sẽ được nhận diện theo lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học, nông nghiệp, tài nguyên môi trường, lao động xã hội hay các lĩnh vực chuyên ngành khác. 

Nhóm thứ ba là chức năng, nhiệm vụ. Dự thảo chia thành hai nhóm chính: đơn vị hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước và đơn vị cung cấp dịch vụ sự nghiệp công phục vụ xã hội. 

Nhóm thứ tư là mức độ tự chủ tài chính. Đây là tiêu chí then chốt trong giai đoạn đổi mới hiện nay, bởi khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên hay chi đầu tư sẽ quyết định mức độ chủ động về tổ chức bộ máy, sử dụng nguồn lực và quyền tự quyết của đơn vị.

Ảnh minh họa.

Khung phân loại được xây dựng theo hướng thống nhất trên phạm vi cả nước, nhưng vẫn để mở không gian cho các bộ quản lý ngành, lĩnh vực ban hành hướng dẫn chi tiết phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.

Tinh thần của dự thảo cho thấy phân loại không phải để chia nhóm trên giấy tờ. Mục tiêu sâu hơn là tái cấu trúc hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu quả và giảm phụ thuộc ngân sách.

Dự thảo lần này siết chặt hơn các điều kiện tổ chức lại đơn vị sự nghiệp công lập, lấy hiệu quả hoạt động và năng lực tự chủ làm căn cứ trọng tâm. Những đơn vị không còn đáp ứng điều kiện thành lập, hoạt động kém hiệu quả trong ba năm liên tiếp hoặc không đạt mức tự chủ tài chính theo phương án đã phê duyệt sẽ thuộc diện phải rà soát, sắp xếp lại.

Trước đây, không ít đơn vị vận hành cầm chừng vẫn tồn tại kéo dài do thiếu bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng. Khi thước đo đã cụ thể hơn, quá trình cơ cấu lại bộ máy sẽ có cơ sở để triển khai minh bạch, tránh tình trạng giữ nguyên hiện trạng chỉ vì chưa có căn cứ xử lý.

Dự thảo cũng đặt ra nguyên tắc xuyên suốt: đơn vị hoạt động không hiệu quả phải được tổ chức lại hoặc giải thể. Quá trình sắp xếp đồng thời phải bảo đảm không làm tăng số người hưởng lương từ ngân sách nhà nước, đi cùng yêu cầu tinh giản biên chế theo quy định hiện hành. Nói cách khác, mục tiêu không phải là đổi tên hay nhập đầu mối mang tính hình thức, mà là cơ cấu lại toàn diện từ tổ chức, nhân sự đến sử dụng nguồn lực công.

Về phương thức triển khai, các cơ quan có thể lựa chọn nhiều mô hình như chia, tách, sáp nhập, hợp nhất hoặc điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ để hình thành đơn vị mới. Nơi cần tập trung nguồn lực có thể sáp nhập đầu mối, nơi phát sinh chồng chéo có thể điều chỉnh chức năng, còn những lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu vẫn có thể tổ chức lại theo hướng chuyên biệt hơn.

Tự chủ mạnh hơn với đơn vị đủ năng lực

Cùng với phân loại và sắp xếp, dự thảo sửa đổi cách tiếp cận về quyền tự chủ tổ chức bộ máy. Theo đó, các đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên, sẽ được quyền quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị trực thuộc theo đề án tự chủ đã được phê duyệt. 

Ngược lại, các đơn vị mới chỉ tự bảo đảm một phần chi thường xuyên hoặc vẫn do ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên phải xây dựng phương án kiện toàn tổ chức, trình cơ quan có thẩm quyền xem xét quyết định.

Cách phân tầng này phản ánh nguyên tắc quyền hạn đi cùng năng lực. Đơn vị càng tự chủ cao càng được trao quyền nhiều hơn, thay vì áp dụng cùng một cơ chế quản trị cho mọi loại hình.

Dự thảo cũng đặt ra nguyên tắc mới, đơn vị thành lập mới phải tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên, trừ trường hợp cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu. Đây là hàng rào quan trọng nhằm hạn chế xu hướng tăng thêm đầu mối sống bằng ngân sách.

Đáng chú ý, quy định về Hội đồng quản lý trong đơn vị sự nghiệp công lập được đề xuất bãi bỏ để bảo đảm thống nhất với Luật Viên chức năm 2025. 

Theo Bộ Nội vụ, toàn bộ nội dung dự thảo được xây dựng nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng về tiếp tục sắp xếp, tổ chức lại hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động và đẩy mạnh tự chủ.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy đơn vị sự nghiệp công lập giữ vai trò rất lớn trong cung ứng dịch vụ công, từ trường học, bệnh viện đến trung tâm kỹ thuật, nghiên cứu, văn hóa, xã hội. Vì vậy, cải cách khu vực này sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng phục vụ người dân và hiệu quả chi tiêu công.