Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực chính để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng cao

Bước chuyển chiến lược

Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 01/2026/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026. Đây là nghị quyết được ban hành thường niên, với các giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, như đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công, phát triển mạnh thị trường trong nước, phối hợp chặt chẽ, linh hoạt giữa các chính sách tài khóa, tiền tệ và các chính sách vĩ mô khác… Nhưng năm nay, điểm nhấn dường như được đặt vào việc đổi mới mô hình tăng trưởng.

Dù trong các nghị quyết số 01/NQ-CP được ban hành hàng năm, câu chuyện đổi mới mô hình tăng trưởng luôn được nhắc tới, nhưng lần này, nội dung này được nhấn mạnh rất nhiều.

Trong 5 quan điểm, trọng tâm điều hành, có một điểm liên quan trực tiếp đến đổi mới mô hình tăng trưởng. Đó là: “Đổi mới căn bản tư duy phát triển, phương thức quản trị và phân bổ nguồn lực; giải quyết hiệu quả các vấn đề trước mắt để tạo đà tăng trưởng, thực hiện các cải cách chiến lược, dài hạn để chuyển đổi mô hình phát triển, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính. Phát triển các thành phần kinh tế, kết hợp hiệu quả các nguồn lực cho phát triển”.

Và trong 12 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu của Nghị quyết 01/2026/NQ-CP, có 2 nhóm nhiệm vụ, giải pháp liên quan đến vấn đề đổi mới mô hình tăng trưởng. Trong đó, nhóm nhiệm vụ, giải pháp thứ tư là: “Chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo; đặt nâng cao năng suất, chất lượng nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo vào trung tâm của chiến lược phát triển…”, và nhóm nhiệm vụ, giải pháp thứ sáu là: “Tạo đột phá phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia…”.

Điều này thống nhất với định hướng chiến lược của Đảng. Tại Đại hội Đảng lần thứ XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh mục tiêu phát triển giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó, riêng giai đoạn 2026-2030, phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD/năm. Để đạt được mục tiêu này, Văn kiện Đại hội đã chỉ ra 8 nội dung xuyên suốt nhằm tập trung triển khai các quyết sách chiến lược, trong đó có việc xác lập mô hình tăng trưởng mới.

“Tăng trưởng phải dựa chủ yếu vào năng suất, chất lượng, hiệu quả, đổi mới sáng tạo; giảm dần phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ”, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh và khẳng định, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thực sự trở thành “động lực then chốt của tăng trưởng”; là nền tảng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh; là công cụ nâng cao hiệu quả quản trị, năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm quốc phòng, an ninh; là phương thức để tạo ra các mô hình kinh doanh mới, việc làm mới, giá trị gia tăng mới.

Bình luận về Báo cáo do Tổng Bí thư Tô Lâm trình bày tại Đại hội XIV của Đảng, ông Nguyễn Sỹ Dũng cho rằng: “Cách đặt vấn đề này cho thấy tư duy chiến lược đã được nâng lên một tầm cao mới: phát triển dựa vào nội lực, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng dài hạn, chứ không chỉ dựa vào lợi thế ngắn hạn hay gia tăng đầu tư theo chiều rộng”.

Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân 10%/năm, có thể nói, không chỉ là khát vọng, mà còn là thách thức để hoán chuyển thành cơ hội phát triển.

“Chìa khóa” cho tăng trưởng 2 con số

Chuyện đổi mới mô hình tăng trưởng, trên thực tế, đã được đặt ra từ giai đoạn 2011-2015. Khi đó, Đề án tổng thể tái cơ cấu nền kinh tế gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao hiệu quả, năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đã được Chính phủ xây dựng và Quốc hội thông qua, với mục tiêu chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang kết hợp giữa chiều rộng và chiều sâu, trong bối cảnh các động lực tăng trưởng như vốn, tài nguyên được cho là đã “tới hạn”.

“Phải đổi mới mô hình tăng trưởng, thể chế. Nếu không làm, tăng trưởng sẽ không cao”, ông Bùi Quang Vinh, khi đó là Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (cũ), từng nhấn mạnh.

Sau này, câu chuyện tái cơ cấu nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng tiếp tục được triển khai và đã có những kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, trên thực tế, việc đổi mới mô hình tăng trưởng vẫn chưa đạt kỳ vọng. Gần đây, đặc biệt là kể từ sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, một mô hình tăng trưởng mới, dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, mới thực sự được xác lập một cách rõ ràng và được thúc đẩy mạnh mẽ.

Trả lời phỏng vấn báo chí trước thềm Đại hội Đảng lần thứ XIV, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng cũng khẳng định, việc thay đổi tư duy, chuyển sang mô hình tăng trưởng mới dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có thể giúp Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, nâng cao vị thế trong kỷ nguyên mới.

Báo cáo của Bộ Tài chính cho thấy, năm 2025, tăng trưởng GDP của Việt Nam đạt 8,02%. Không chỉ quy mô nền kinh tế tăng lên, GDP bình quân đầu người đạt mức tích cực, với 514 tỷ USD và 5.026 USD, mà cả cơ cấu kinh tế và chất lượng tăng trưởng cũng có những chuyển biến tích cực. Cụ thể, đóng góp của Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GDP năm 2025 đạt khoảng 47%, vượt mục tiêu đề ra (45%).

Tuy vậy, con số này vẫn chưa đủ. Theo chia sẻ của ông Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các nước muốn tăng trưởng cao đều phải nâng tỷ trọng đóng góp của TFP lên trên 50%.

“Việc đột phá TFP đòi hỏi một loạt giải pháp đồng bộ, mà cốt lõi là hoàn thiện thể chế kinh tế, để thể chế không còn là ‘điểm nghẽn của điểm nghẽn’”, ông Lê Xuân Bá nhấn mạnh.

Bàn luận về vấn đề này, ông Nguyễn Quốc Anh, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), cũng cho rằng, mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026-2030, dù đầy thách thức, nhưng hoàn toàn khả thi, nếu nền kinh tế được chuyển đổi dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế xanh.

Các tính toán cho thấy, để giai đoạn 2026-2030 đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số, các động lực tăng trưởng, bao gồm đất đai, tài nguyên, lao động, xuất khẩu, thị trường trong nước, đầu tư… và TFP, phải được huy động đồng bộ trong khuôn khổ đổi mới sáng tạo, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số. Trong đó, tỷ lệ đầu tư trên GDP cần vượt ngưỡng 40%, so với mức khoảng 30-35% của giai đoạn trước, cùng với điều kiện Hệ số sử dụng vốn (ICOR) duy trì ở mức khoảng 4,5; năng suất lao động tăng 8,5%/năm; TFP đóng góp trên 5,6 điểm phần trăm trong cơ cấu tăng trưởng…

“Muốn tăng trưởng 2 con số trở lên, năng suất lao động phải tăng từ 8,5% trở lên, trong khi giai đoạn 2021-2025, chúng ta chỉ đạt mức tăng năng suất lao động 5,1%, thấp hơn mục tiêu 6,5%”, ông Huỳnh Thanh Phương, đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh, nêu rõ và cho rằng, 8,5% là con số đòi hỏi sự nỗ lực rất lớn.

“Tăng năng suất lao động là con đường ngắn nhất để thu hẹp khoảng cách phát triển kinh tế giữa Việt Nam và các nước trên thế giới”, ông Huỳnh Thanh Phương bày tỏ.

Con đường chiến lược đã được Đảng vạch rõ. Các giải pháp bước đầu cũng đã được chỉ rõ trong Nghị quyết số 01/2026/NQ-CP của Chính phủ, như thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW; xây dựng chương trình phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp mũi nhọn, công nghiệp chiến lược; triển khai hiệu quả Chiến lược phát triển ngành bán dẫn; nội hàm hóa chiến lược “Make in Vietnam”; ban hành các chính sách ưu đãi đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D)…

Và bây giờ là lúc bắt tay vào thực hiện một cách quyết liệt, hiệu quả, để trước mắt, nền kinh tế có thể tăng trưởng từ 10% trở lên ngay trong năm 2026, dựa trên một mô hình tăng trưởng mới.