Hợp tác công - tư (PPP) là kênh quan trọng để huy động nguồn lực cho hạ tầng bền vững

Khoảng trống nguồn lực và giới hạn của cách tiếp cận cũ

Theo các báo cáo từ Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), nhu cầu vốn đầu tư cho các dự án thích ứng với biến đổi khí hậu và hạ tầng bền vững tại Việt Nam là khoảng 15-17 tỷ USD mỗi năm. Trong đó, ngân sách nhà nước chỉ đáp ứng được khoảng 30 - 35% nhu cầu này.

Sự ra đời của Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (Luật PPP) là một nỗ lực lập pháp mang tính đột phá, nhằm kiến tạo hành lang pháp lý an toàn để huy động nguồn vốn từ khu vực tư nhân. Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai 5 năm qua, chúng ta cần nhìn thẳng vào một thực tế rằng, PPP không chỉ là một công cụ tài chính.

Nếu chỉ coi PPP là cách để “mượn vốn” tư nhân xây cầu đường, chúng ta sẽ dễ dàng rơi vào “bẫy dự án truyền thống” - nơi các tiêu chuẩn về môi trường, sự đổi mới sáng tạo và lợi ích cộng đồng dài hạn (SDGs) thường bị xem nhẹ để ưu tiên cho lợi nhuận ngắn hạn và thời gian hoàn vốn nhanh. Thực tế cho thấy, nhiều dự án hạ tầng lớn tại Việt Nam vẫn đang thiếu vắng hàm lượng công nghệ cao và các giải pháp bền vững do thiếu sự tham gia của các thực thể tri thức (như các viện nghiên cứu, trường đại học).

Một thực tế đáng chú ý là, dòng vốn tư nhân trong nước vào các dự án hạ tầng theo mô hình PPP vẫn chưa đạt kỳ vọng, dù mức độ quan tâm của doanh nghiệp là rất lớn.

Khảo sát tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân 2025 (do Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam tổ chức) cho thấy, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vẫn ổn định, nhưng dòng vốn nội từ khối tư nhân vào các dự án hạ tầng công cộng theo mô hình PPP lại có dấu hiệu chững lại, chỉ đạt khoảng 22% so với kỳ vọng của quy hoạch tích hợp.

Đáng chú ý, phần lớn doanh nghiệp sẵn sàng tham gia các dự án hạ tầng môi trường, năng lượng, nhưng “ngại” PPP do thiếu cơ chế bảo lãnh rủi ro và thiếu đối tác công nghệ độc lập.

Từ “kiềng ba chân” rời rạc đến “vòng xoắn” tích hợp

Tại sao một quốc gia có tốc độ tăng trưởng năng động, sở hữu đội ngũ trí thức đông đảo và cộng đồng doanh nhân trẻ khát vọng như Việt Nam mà việc thực thi các dự án PPP hướng tới SDGs vẫn còn chậm chạp? Câu trả lời nằm ở sự đứt gãy trong mối quan hệ giữa ba thực thể cốt lõi.

Thứ nhất, thể chế chưa theo kịp yêu cầu của hạ tầng mới. Luật PPP đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, nhưng vẫn chủ yếu được thiết kế cho các dự án hạ tầng truyền thống. Các dự án “hạ tầng tri thức” như xử lý môi trường, năng lượng thông minh, hay hạ tầng số vẫn thiếu định nghĩa và cơ chế riêng, dẫn đến sự khập khiễng trong thẩm định và triển khai.

Để mô hình xoắn ốc 3 bên không chỉ dừng lại ở các diễn đàn học thuật, hay những văn bản mang tính định hướng, Việt Nam cần những “nhát cắt” chính sách sắc sảo nhằm khơi thông các mắt xích đang bị tắc nghẽn.

Thứ hai, tài chính thiếu cơ chế đồng hành dài hạn. Các dự án PPP bền vững thường có vòng đời 20-30 năm, nhưng doanh nghiệp phải tiếp cận nguồn vốn ngắn và trung hạn. Quyền tài sản từ dự án chưa được công nhận đầy đủ khiến doanh nghiệp không thể sử dụng chính dòng tiền và hiệu quả vận hành làm tài sản đảm bảo, mà vẫn phải dựa vào bất động sản.

Thứ ba, tri thức chưa trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Khoảng cách giữa trường đại học và doanh nghiệp vẫn còn lớn. Nhiều kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa, trong khi doanh nghiệp thiếu cơ chế tiếp cận và đồng hành với các tổ chức nghiên cứu ngay từ giai đoạn đầu của dự án.

Ba điểm nghẽn trên khiến mối quan hệ “chân kiềng” giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp chưa hình thành được một hệ sinh thái vận hành hiệu quả. Đó là chưa kể điểm nghẽn về lòng tin và tâm lý quản trị với tâm lý “an toàn là trên hết” khiến mối quan hệ giữa chính quyền và doanh nghiệp trở nên nhạy cảm và dễ tổn thương trước các đợt hậu kiểm.

Để giải bài toán đó, cần một cách tiếp cận khác: thay vì coi 3 chủ thể vận hành độc lập, cần thiết lập một cơ chế tương tác liên tục, ở đó chính quyền, các trường đại học và doanh nghiệp cùng tham gia vào toàn bộ vòng đời của dự án.

Trong đó, chính quyền không chỉ ban hành chính sách, mà đóng vai trò kiến tạo, thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro và tạo không gian thử nghiệm. Các trường đại học không chỉ đào tạo, mà trở thành trung tâm R&D ứng dụng, tham gia thẩm định và bảo chứng công nghệ. Còn doanh nghiệp không chỉ thực thi, mà là hạt nhân tích hợp - kết nối vốn, công nghệ và vận hành.

Khi 3 “vòng xoắn” (Triple Helix) trên tương tác hiệu quả, các dự án PPP không chỉ giải quyết bài toán hạ tầng, mà còn trở thành nền tảng để tích lũy tri thức và nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế.

Hãy thử hình dung mô hình vòng xoắn này trong một dự án cụ thể.

Trong Dự án Chiếu sáng đô thị thông minh thích ứng biến đổi khí hậu tại một thành phố ven biển như Đà Nẵng, Đại học Bách khoa Đà Nẵng thực hiện nghiên cứu các cảm biến chịu mặn và thuật toán điều khiển ánh sáng dựa trên mật độ giao thông và điều kiện thời tiết thực tế. Trong khi đó, liên minh doanh nghiệp trẻ do Công ty SEATECH dẫn dắt thực hiện đầu tư vốn, nhập khẩu thiết kế công nghệ, trực tiếp thi công và chịu trách nhiệm vận hành hệ thống trong 20 năm, cam kết tiết kiệm 40% điện năng cho ngân sách thành phố. UBND TP. Đà Nẵng cam kết chi trả dựa trên hiệu quả từ chính phần điện năng tiết kiệm được.

Trong ví dụ trên, doanh nghiệp không chỉ đi xây đèn đường, mà còn đóng vai trò là nhà tích hợp hệ thống, kết nối trí tuệ của người thầy với chính sách của nhà quản lý để tạo ra một giá trị xã hội mới. Đây chính là hình mẫu “Triple Helix” lý tưởng mà chúng ta có thể cân nhắc hướng tới.

Cần những “nhát cắt” chính sách đủ sâu

Để mô hình xoắn ốc 3 bên không chỉ dừng lại ở các diễn đàn học thuật, hay những văn bản mang tính định hướng, Việt Nam cần những “nhát cắt” chính sách sắc sảo nhằm khơi thông các mắt xích đang bị tắc nghẽn.

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế tài chính cho PPP để khơi thông “mạch máu”. Nguồn vốn là yếu tố tiên quyết, nhưng cơ chế đảm bảo cho nguồn vốn đó mới là yếu tố sống còn. Các doanh nghiệp cần sự công nhận quyền tài sản từ dự án làm tài sản thế chấp; phát triển tín dụng xanh; cho phép phát hành trái phiếu dự án để huy động nguồn lực dài hạn.

Thứ hai, thiết lập cơ chế thẩm định độc lập dựa trên tri thức. Chúng ta cần đưa các nhà khoa học ra khỏi phòng thí nghiệm và đặt họ vào vị trí “trọng tài kỹ thuật” của các dự án quốc gia. Cần thành lập các hội đồng thẩm định với sự tham gia của đại học; cho phép mô hình doanh nghiệp spin-off để gắn kết lợi ích giữa nghiên cứu và thực tiễn.  Khi giảng viên và nhà khoa học có cổ phần và lợi ích sát sườn vào sự thành công của một nhà máy xử lý nước thải hay một hệ thống lưới điện thông minh, tri thức của họ sẽ trở thành nguồn lực thực chiến, thay vì chỉ là những bản vẽ trên giấy.

Thứ ba, trao quyền cho địa phương thông qua cơ chế sandbox. Thí điểm các mô hình PPP xanh; ưu tiên lựa chọn nhà đầu tư theo tiêu chí ESG; xây dựng các nền tảng kết nối giữa nhu cầu - công nghệ - năng lực thực thi.

Đặc biệt, chính quyền địa phương cần công khai danh mục các vấn đề hạ tầng cần giải quyết theo mục tiêu SDGs. Các trường đại học sẽ đăng ký giải pháp công nghệ và doanh nghiệp sẽ đăng ký năng lực thực thi. Đây chính là nơi các vòng xoắn (Triple Helix) tìm thấy nhau một cách minh bạch, xóa bỏ cơ chế xin - cho.

Mô hình xoắn ốc 3 bên không phải là một chiếc đũa thần, nhưng là hệ điều hành phù hợp cho một Việt Nam đang khát khao chuyển đổi xanh.

Trong bối cảnh thế giới đầy biến động, chúng ta không thể đi xa nếu đi một mình. Sự đơn độc của nhà khoa học, sự lúng túng của nhà quản lý, hay sự mạo hiểm của doanh nhân sẽ chỉ dẫn đến những dự án manh mún.

Chỉ khi 3 vòng xoắn quyện vào nhau (chính quyền trao niềm tin, các trường đại học trao tri thức và cộng đồng doanh nghiệp trao tâm lực), chúng ta mới có thể tạo ra những công trình hạ tầng không chỉ bền vững về kết cấu, mà còn bền vững về giá trị cho muôn đời sau.

Đó cũng là con đường để Việt Nam không chỉ tham gia, mà từng bước làm chủ cuộc chơi trong kỷ nguyên kinh tế xanh và phát triển bền vững.