Mô hình khu kinh tế đặc biệt được kỳ vọng sẽ tạo sự đột phá về thu hút đầu tư mạnh mẽ cho các địa phương (Ảnh: P.V)

Mô hình mới đồng bộ về quản lý hành chính

Mới đây, Bộ Tư pháp cho biết, đang lấy ý kiến dự thảo Luật Phát triển đô thị (tên gọi trước đây là Luật Đô thị đặc biệt). Dự thảo lần đầu đưa ra khái niệm KKT đặc biệt và đề xuất đây là đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh, thành phố. Theo dự thảo, KKT đặc biệt được thành lập tại những vị trí chiến lược, tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng cơ chế, chính sách vượt trội nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vùng và cả nước. Chính phủ quyết định thành lập sau khi có ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Dự thảo đưa ra hai phương án xác định tiêu chí thành lập. Theo phương án thứ nhất, KKT đặc biệt phải là KKT ven biển đã được Thủ tướng Chính phủ thành lập, có dân số từ 50.000 người, diện tích tối thiểu 500 km2, sở hữu sân bay quốc tế hoặc cảng biển loại I, có không gian tương đối độc lập và được xác định là địa bàn chiến lược để phát triển thành cực tăng trưởng. Phương án còn lại giao Chính phủ quy định chi tiết các tiêu chí nhằm tạo sự linh hoạt trong quá trình triển khai.

Lợi thế cạnh tranh của các khu kinh tế ven biển sẽ không chỉ đến từ ưu đãi thuế hay quỹ đất, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế, năng lực quản trị và tốc độ triển khai Dự án.

Không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô hay ưu đãi đầu tư, điểm đáng chú ý của dự thảo là đề xuất mô hình quản trị mới. Theo đó, KKT đặc biệt sẽ có cơ quan hành chính riêng do cấp tỉnh thành lập; Chủ tịch UBND KKT đặc biệt được trao thêm thẩm quyền trong quản lý nhân sự, tổ chức bộ máy; hoạt động hải quan được tổ chức theo cơ chế thống nhất ngay trong khu vực nhằm rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao hiệu quả quản lý.

Theo các chuyên gia, đề xuất này cho thấy tư duy phát triển KKT đang có sự chuyển dịch đáng kể, hướng tới hình thành một không gian phát triển đồng bộ thay vì tình trạng chồng chéo về thủ tục như hiện nay.

Định hướng này cũng thống nhất với chủ trương nghiên cứu các mô hình phát triển mới, mà Trung ương đang thúc đẩy. Mới đây, Văn phòng Chính phủ đã ban hành văn bản truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc về việc triển khai kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Đà Nẵng.

Một trong những nội dung đáng chú ý là UBND TP. Đà Nẵng được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành Trung ương nghiên cứu, làm rõ nội hàm, phạm vi, mục tiêu, sản phẩm chính sách, nguồn lực và cơ chế quản trị của các mô hình "khu kinh tế thế hệ mới", "đặc khu kinh tế", "đặc khu công nghệ"... trên cơ sở phát huy lợi thế của địa phương và đánh giá tổng thể hiệu quả giữa các khu chức năng hiện hữu với các mô hình được đề xuất.

Cùng với việc nghiên cứu mô hình mới, Đà Nẵng cũng được yêu cầu đẩy nhanh triển khai các động lực tăng trưởng đã được Trung ương cho phép như Trung tâm Tài chính quốc tế, Khu thương mại tự do gắn với cảng Liên Chiểu; đồng thời rà soát các điểm nghẽn về hạ tầng, nguồn nhân lực, kết nối dữ liệu, hạ tầng số, nhà đầu tư chiến lược và năng lực thực thi để các cơ chế mới sớm đi vào cuộc sống.

Kỳ vọng vào những chính sách vượt trội

Tại miền Trung, sau gần ba thập kỷ hình thành, các KKT ven biển như Chu Lai, Dung Quất, Vân Phong, Nghi Sơn, Chân Mây - Lăng Cô... đã trở thành những trung tâm động lực phát triển. Các khu vực này góp phần thu hút đầu tư, thúc đẩy công nghiệp, logistics và xuất khẩu, tạo động lực tăng trưởng cho nhiều địa phương. Tuy vậy, thực tế cho thấy, sau gần 30 năm, mức độ phát triển và hiệu quả giữa các KKT vẫn còn chênh lệch lớn; nhiều nơi chưa tạo được sức hút đối với các nhà đầu tư chiến lược quy mô toàn cầu.

Ông Phạm Hồ Hoàng Long, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Đầu tư Năng lượng Vĩnh Hưng cho rằng, cùng với việc xem xét sửa đổi nhiều luật hiện nay, trong đó có Luật Đất đai, việc nghiên cứu xây dựng mô hình KKT đặc biệt cho thấy quyết tâm của Trung ương trong tháo gỡ "điểm nghẽn", tạo "đột phá" về thể chế nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Đối với miền Trung, đây là cơ hội đáng chú ý, đồng thời là bước khởi đầu cho quá trình đổi mới tư duy phát triển các KKT ven biển.

Theo ông Long, sau nhiều năm phát triển, rào cản lớn nhất hiện nay không còn nằm ở quỹ đất hay chính sách ưu đãi, bởi phần lớn các KKT trên cả nước đều áp dụng những cơ chế tương đối tương đồng về miễn, giảm thuế, tiền thuê đất và hỗ trợ đầu tư. Trong khi đó, một dự án quy mô lớn vẫn phải trải qua nhiều tầng nấc thủ tục liên quan đến đầu tư, xây dựng, đất đai, môi trường và các quy định chuyên ngành, khiến thời gian chuẩn bị kéo dài, làm gia tăng chi phí cơ hội của doanh nghiệp.

Ông Long cho rằng, với các tập đoàn đa quốc gia, yếu tố được quan tâm ngày càng nhiều không chỉ là mức ưu đãi, mà còn là tính ổn định của chính sách, tốc độ xử lý thủ tục, chất lượng hạ tầng, logistics và khả năng đưa dự án vào vận hành trong thời gian ngắn nhất.

"Trong cuộc cạnh tranh thu hút dòng vốn dịch chuyển toàn cầu, tốc độ ra quyết định cùng các hỗ trợ nhằm đưa dự án triển khai nhanh chóng, hiệu quả nhiều khi quan trọng không kém các ưu đãi về thuế, tài chính. Vì vậy, việc nghiên cứu mô hình KKT đặc biệt được xem là bước đi nhằm tạo ra một không gian thể chế mới, nơi các quy trình quản lý được tinh gọn, quyền hạn được phân cấp mạnh hơn và cơ chế điều hành linh hoạt hơn. Khi đó, lợi thế cạnh tranh không chỉ đến từ ưu đãi thuế hay giá thuê đất, mà còn từ năng lực quản trị và chất lượng môi trường đầu tư", ông Long nhận định.

Theo các chuyên gia, các KKT ven biển miền Trung sở hữu nhiều lợi thế như hệ thống cảng biển nước sâu, quỹ đất phát triển công nghiệp lớn, vị trí kết nối Hành lang kinh tế Đông - Tây, đồng thời là trung tâm phát triển năng lượng, logistics và công nghiệp chế biến. Tuy nhiên, để biến những lợi thế tự nhiên thành lợi thế cạnh tranh thực sự, khu vực này cần một cơ chế đủ khác biệt nhằm rút ngắn khoảng cách với các trung tâm đầu tư trong khu vực.

Ông Phạm Xuân Thành, Giám đốc Công ty TNHH Kiến trúc và Đầu tư Xây dựng Bình An cho rằng, nếu được thiết kế phù hợp, các KKT đặc biệt không chỉ là nơi tập trung các dự án quy mô lớn, mà còn có thể trở thành "phòng thí nghiệm" cho những mô hình quản trị mới, cơ chế phân cấp mạnh hơn và các chính sách thử nghiệm trong các lĩnh vực như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn, logistics thông minh và năng lượng sạch.

Tuy vậy, theo ông Thành, việc xây dựng mô hình KKT đặc biệt cũng đặt ra yêu cầu về cơ chế kiểm soát quyền lực, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình nhằm bảo đảm phát triển bền vững. Theo đó, các chính sách vượt trội cần được thiết kế trên nguyên tắc vừa tạo thuận lợi tối đa cho nhà đầu tư, vừa bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước, quốc phòng, an ninh và lợi ích cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Đức Thiện, Phó trưởng Ban Quản lý KKT tỉnh Quảng Trị, nếu được triển khai, mô hình khu kinh tế đặc biệt có thể tạo bước đột phá trong thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại các địa phương. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và quyết tâm chính trị cao, bởi không phải KKT ven biển nào cũng đáp ứng đủ các tiêu chí để trở thành KKT đặc biệt.

Ông Thiện cho biết, theo dự thảo, chỉ những KKT có vị trí chiến lược, quy mô và hạ tầng đáp ứng các điều kiện theo quy định mới có thể được xem xét áp dụng mô hình này. Đổi lại, các KKT đặc biệt sẽ được trao quyền tự chủ cao hơn trong quản lý hành chính, tạo không gian phát triển thông thoáng, linh hoạt và nâng cao tính chủ động trong thu hút đầu tư.

"Đối với những địa phương có lợi thế về vị trí địa lý, hạ tầng và dư địa phát triển, mô hình này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để thu hút các nhà đầu tư chiến lược, nhất là các tập đoàn lớn, nhờ cơ chế quản lý linh hoạt và quyền chủ động cao hơn trong quá trình triển khai dự án", ông Thiện nhận định.

Tuy vậy, theo ông, đây vẫn là mô hình hoàn toàn mới nên hiệu quả thực tế cần được kiểm chứng trong quá trình vận hành. Thành công của KKT đặc biệt sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ thiết kế chính sách, cơ chế phân cấp, năng lực quản trị đến khả năng tổ chức thực hiện của từng địa phương. Dù vậy, ông kỳ vọng mô hình mới sẽ khắc phục được những hạn chế của các KKT hiện nay, tạo nền tảng cho một giai đoạn phát triển hiệu quả và năng động hơn.