Điều kiện “đủ” của khu thương mại tự do thế hệ mới

Tại Hội thảo “Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP.HCM”, do báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Sở Công thương TP.HCM, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, Ban quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp (HEPZA) tổ chức ngày 27/1, các chuyên gia cho rằng, trong các mô hình khu thương mại tự do (FTZ) thế hệ mới trên thế giới, vị trí địa lý chỉ là điều kiện cần, còn điều kiện đủ nằm ở khả năng kết nối nhanh và hiệu quả giữa sản xuất, logistics, tài chính và thị trường quốc tế.

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright chia sẻ tại hội thảo.

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright chỉ ra rằng, những FTZ thành công đều gắn với các trục hạ tầng chiến lược, nơi dòng hàng hóa và dòng vốn được lưu chuyển với chi phí thấp và độ tin cậy cao. Đặt trong bối cảnh TP.HCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép hội tụ đầy đủ các yếu tố then chốt này.

Thủ Thiêm được định vị là trung tâm tài chính - thương mại - dịch vụ cao cấp; Long Thành là cửa ngõ hàng không quốc tế, kết nối trực tiếp với thị trường toàn cầu; còn Cái Mép - Thị Vải là cụm cảng nước sâu hiếm hoi trong khu vực có khả năng đón tàu mẹ đi thẳng châu Âu và Bắc Mỹ. 

Nếu ba điểm này được kết nối hiệu quả, FTZ TP.HCM sẽ sở hữu lợi thế vượt trội so với nhiều trung tâm logistics trong khu vực. Ngược lại, sự đứt gãy hay thiếu đồng bộ sẽ nhanh chóng triệt tiêu lợi thế địa lý bằng chi phí và thời gian vận chuyển gia tăng.

Tuy nhiên, ông Tuấn cũng cảnh báo một thực tế đáng lo ngại khi hạ tầng liên vùng hiện vẫn phát triển chậm hơn nhu cầu của nền kinh tế. Các tuyến cao tốc, vành đai, đường sắt kết nối cảng biển và sân bay chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng của sản xuất và xuất nhập khẩu. Sự thiếu đồng bộ này không chỉ làm tăng chi phí logistics, vốn đang ở mức cao so với nhiều nước trong khu vực mà còn làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

“Trong bối cảnh FTZ được kỳ vọng thu hút các ngành có giá trị gia tăng cao, bất kỳ “điểm nghẽn” nào về hạ tầng đều có thể khiến nhà đầu tư chuyển hướng sang các trung tâm khác”, ông Đỗ Thiên Anh Tuấn chia sẻ.

Đặc biệt, trục kết nối Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép đòi hỏi tư duy quy hoạch tổng thể, thay vì các dự án rời rạc theo địa giới hành chính. Nếu mỗi địa phương chỉ tập trung vào “phần việc của mình”, FTZ sẽ khó hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh.

Logistics, vì vậy, được xem là yếu tố then chốt quyết định thành bại của FTZ. Theo các chuyên gia, nếu khu thương mại tự do chỉ tập trung vào ưu đãi mà không giải được bài toán logistics hiện đại, mô hình này sẽ khó tạo ra giá trị gia tăng bền vững, thậm chí có nguy cơ trở thành “điểm trung chuyển” thuần túy, với hiệu ứng lan tỏa hạn chế.

Vận chuyển hàng hóa ở cảng Cái Mép - Thị Vải. Ảnh: Lê Toàn.

Từ Cái Mép Hạ đến “không gian kinh tế mở” 

Từ góc độ quy hoạch vùng, ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM cho rằng, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã mở ra một chương mới cho TP.HCM với quy mô diện tích hơn 6.770km². Tổng GRDP năm 2025 ước đạt 3,03 triệu tỷ đồng, tăng hơn 1,5 lần so với năm 2020, chiếm 23,5% GDP cả nước; GRDP bình quân đầu người đạt 220 triệu đồng, gấp 1,7 lần mức bình quân cả nước. Thu ngân sách dự kiến 737.000 tỷ đồng, tương đương 36,7% tổng thu ngân sách quốc gia.

Với cấu trúc mới này, TP.HCM không chỉ là một đô thị trung tâm, mà đã trở thành siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics, hội tụ đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải - hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế. Trong đó, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới.

FTZ Cái Mép Hạ không chỉ thực hiện chức năng trung chuyển, mà còn đóng vai trò “hạt nhân lan tỏa”, tái định hình chuỗi giá trị liên vùng. Một đề xuất đáng chú ý tại hội thảo là mô hình kết nối cộng sinh giữa FTZ Cái Mép Hạ và khu vực gắn với sân bay Long Thành, hình thành trục logistics hàng hải - hàng không liên hoàn. 

Theo đó, hàng hóa từ Bình Dương, Đồng Nai có thể được chế biến sâu, đóng gói, kiểm định trước khi xuất khẩu. Ngược lại, nguyên liệu nhập khẩu qua cảng biển trở thành đầu vào trực tiếp cho các nhà máy trong vùng, giúp tối ưu chi phí và rút ngắn thời gian lưu thông.

Song song với hạ tầng cứng, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò quyết định của đột phá thể chế. Theo ông Vũ Chí Kiên, FTZ thế hệ mới cần một “luồng xanh” thể chế liên vùng, giảm tối đa rào cản hành chính. Các đề xuất gồm cơ chế quản trị tích hợp, mô hình sandbox pháp lý cho logistics công nghệ cao, tài chính quốc tế, thương mại số… Đồng thời thành lập ban quản lý FTZ chuyên trách với thẩm quyền đủ mạnh.

Hội thảo “Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP.HCM”.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó trưởng phòng kinh doanh PV Gas D cho biết, nguồn cung năng lượng cho FTZ hiện cơ bản đủ, với kế hoạch nâng cấp kho LNG Thị Vải bằng công nghệ hiện đại. Việc sử dụng khí thiên nhiên không chỉ phục vụ sản xuất mà còn đáp ứng tiêu chuẩn xanh, yếu tố ngày càng được nhà đầu tư quốc tế coi trọng trong bối cảnh chuyển dịch sang phát triển bền vững.

Trong khi đó, ông Bùi Đào Thái Trường, Tổng giám đốc Roland Berger Việt Nam nhấn mạnh, FTZ thế hệ mới không còn được định nghĩa bằng ưu đãi, mà bằng khả năng kết nối chuỗi giá trị toàn cầu. Với TP.HCM, FTZ không thể chỉ là một “khu” theo nghĩa vật lý, mà phải là một không gian kinh tế mở, vượt qua ranh giới hành chính, vận hành như “nút giao” của dòng vốn, hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ.

Theo ông Trường, nếu được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, FTZ sẽ trở thành công cụ tái cấu trúc động lực tăng trưởng, giúp TP.HCM mở rộng không gian phát triển, nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics và dịch vụ khu vực Đông Nam Á. Bởi theo kinh nghiệm quốc tế, FTZ thành công không phải nơi ưu đãi nhiều nhất, mà là nơi giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí trong toàn bộ chuỗi vận hành.