Ung thư phổi tiếp tục là một trong những bệnh ung thư có tỷ lệ mắc và tử vong cao tại Việt Nam. Tình trạng phát hiện muộn, chi phí điều trị lớn cùng những hạn chế trong tiếp cận các phương pháp điều trị hiện đại đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao nhận thức, chủ động sàng lọc và phát hiện bệnh ngay từ giai đoạn đầu.

Số liệu được dẫn từ GLOBOCAN cho thấy, Việt Nam ghi nhận hơn 23.000 ca mắc mới và hơn 21.000 trường hợp tử vong do ung thư phổi mỗi năm. Bệnh đứng thứ hai về số ca mắc mới và thuộc nhóm nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu.

Một trong những thách thức lớn nhất trong kiểm soát ung thư phổi là tỷ lệ người bệnh được chẩn đoán ở giai đoạn tiến triển còn cao. Ước tính khoảng 75% bệnh nhân tại Việt Nam được phát hiện lúc bệnh đã ở giai đoạn muộn, nhiều trường hợp khối u đã xâm lấn hoặc di căn đến não, gan, xương và những cơ quan khác.

Việc phát hiện chậm làm thu hẹp cơ hội điều trị triệt căn, đồng thời khiến quá trình chăm sóc trở nên phức tạp, kéo dài và tốn kém. Người bệnh có thể phải phối hợp nhiều phương pháp như hóa trị, xạ trị, điều trị nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch tùy theo giai đoạn và đặc điểm sinh học của khối u.

Những bệnh như cúm mùa, viêm phổi do phế cầu, Covid-19 hay nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) có thể khiến chức năng hô hấp suy giảm, làm trầm trọng thêm bệnh lý nền và gia tăng nguy cơ nhập viện.

Chi phí điều trị vì vậy trở thành áp lực lớn đối với nhiều gia đình, đặc biệt khi một số loại thuốc mới chưa được bảo hiểm y tế chi trả hoặc chỉ được hỗ trợ trong những điều kiện nhất định.

Năm 2023, Quỹ Bảo hiểm y tế đã chi 6.186 tỷ đồng cho sáu nhóm bệnh ung thư thường gặp, gồm ung thư phổi, gan, đại trực tràng, dạ dày, tuyến tiền liệt và ung thư vú. Một số thống kê cũng ghi nhận chi phí điều trị trung bình đối với bệnh nhân ung thư ở mức trên 176 triệu đồng mỗi năm, tùy loại bệnh và phương pháp điều trị.

Với những trường hợp ung thư tiến triển, đòi hỏi sử dụng thuốc kéo dài hoặc kết hợp nhiều kỹ thuật chuyên sâu, chi phí thực tế có thể cao hơn đáng kể. Bên cạnh khoản tiền dành cho điều trị, người bệnh và gia đình còn phải đối mặt với những tổn thất về thu nhập, công việc và chất lượng cuộc sống.

Áp lực kinh tế càng lớn nếu bệnh nhân là lao động chính trong gia đình hoặc cần người chăm sóc thường xuyên. Việc phải nghỉ làm, di chuyển giữa các cơ sở y tế và điều trị trong thời gian dài có thể khiến nhiều gia đình rơi vào khó khăn tài chính.

Các chuyên gia cho rằng tỷ lệ tử vong cao của ung thư phổi có liên quan mật thiết đến thực trạng phát hiện bệnh muộn. Ở giai đoạn đầu, ung thư phổi thường không có triệu chứng đặc hiệu, dễ bị nhầm lẫn với các bệnh hô hấp thông thường.

Những biểu hiện như ho kéo dài, đau tức ngực, khó thở, mệt mỏi hoặc sụt cân có thể xuất hiện không rõ rệt. Một số trường hợp chỉ được phát hiện khi khối u đã gây biến chứng hoặc di căn đến những cơ quan khác.

Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ quan trọng hàng đầu. Người hút thuốc có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn khoảng 15-30 lần so với người không hút, tùy mức độ và thời gian sử dụng. Tiếp xúc thường xuyên với khói thuốc thụ động cũng làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh khoảng 20-30%.

Bên cạnh thuốc lá, ô nhiễm không khí, phơi nhiễm amiăng, khí radon và một số tác nhân nghề nghiệp cũng liên quan đến nguy cơ ung thư phổi. Bệnh có thể xuất hiện ở người chưa từng hút thuốc, do đó việc đánh giá nguy cơ cần dựa trên nhiều yếu tố thay vì chỉ căn cứ vào tiền sử sử dụng thuốc lá.

PGS-TS.Phạm Cẩm Phương, Viện trưởng Viện Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai nhấn mạnh, ung thư phổi hoàn toàn có khả năng được phát hiện ở giai đoạn sớm. Thời điểm chẩn đoán có ý nghĩa quan trọng đối với lựa chọn phương pháp điều trị, tiên lượng sống và khả năng duy trì chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Ở giai đoạn I, nhiều trường hợp có thể được phẫu thuật với mục tiêu điều trị triệt căn nếu đáp ứng các điều kiện chuyên môn. Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn II hoặc III, bác sỹ có thể cân nhắc phối hợp phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch tùy tình trạng cụ thể.

Dữ liệu từ chương trình SEER của Mỹ cho thấy tỷ lệ sống tương đối sau 5 năm ở nhóm ung thư phổi còn khu trú đạt khoảng 65%, cao hơn đáng kể so với những trường hợp đã di căn xa.

Dù những tiến bộ trong điều trị đang mở rộng cơ hội cho bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn tiến triển, khả năng đáp ứng vẫn phụ thuộc vào loại mô bệnh học, đặc điểm phân tử, mức độ lan rộng của khối u và tình trạng sức khỏe.

Vì vậy, phát hiện sớm tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong chiến lược giảm tử vong và gánh nặng điều trị ung thư phổi. PGS-TS.Phạm Cẩm Phương khuyến cáo những người thuộc nhóm nguy cơ cao cần chủ động trao đổi với bác sỹ về việc sàng lọc định kỳ, đặc biệt là người từ 50-80 tuổi có tiền sử hút thuốc tích lũy từ 20 bao-năm trở lên.

Chụp cắt lớp vi tính ngực liều thấp (LDCT) là phương pháp được khuyến nghị trong sàng lọc ung thư phổi đối với nhóm đủ điều kiện. Kỹ thuật này có khả năng phát hiện các nốt phổi kích thước nhỏ trước khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt, đồng thời sử dụng liều bức xạ thấp hơn so với CT ngực chẩn đoán thông thường.

Việc xác định đối tượng và tần suất sàng lọc cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, có xem xét tình trạng sức khỏe và tiền sử hút thuốc. Đối với người đã bỏ thuốc, thời gian ngừng hút và những yếu tố nguy cơ khác cũng cần được đánh giá để quyết định phương án phù hợp.

Những trường hợp có tiền sử gia đình mắc ung thư phổi, bệnh phổi mạn tính hoặc thường xuyên tiếp xúc với tác nhân độc hại nên được tư vấn cá thể hóa, tránh tự thực hiện các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh khi chưa có chỉ định.

Đối với người đã xuất hiện ho ra máu, ho kéo dài không rõ nguyên nhân, đau ngực, khó thở tăng dần hoặc sụt cân bất thường, việc thăm khám cần được tiến hành sớm để tìm nguyên nhân, không nên chờ đến kỳ khám sức khỏe định kỳ.

Song song với sàng lọc, giảm tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là thuốc lá và khói thuốc thụ động, vẫn là giải pháp quan trọng trong phòng ngừa ung thư phổi. Người dân cần duy trì môi trường sống thông thoáng, hạn chế phơi nhiễm bụi mịn và hóa chất độc hại, đồng thời thực hiện chế độ sinh hoạt lành mạnh.

Gánh nặng ung thư phổi tại Việt Nam cho thấy phát hiện sớm cần được chú trọng hơn trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nâng cao nhận thức, xác định đúng nhóm nguy cơ và mở rộng khả năng tiếp cận sàng lọc phù hợp sẽ góp phần cải thiện hiệu quả điều trị, giảm tử vong và hạn chế áp lực tài chính đối với người bệnh, gia đình và hệ thống y tế.

Bên cạnh việc chủ động tầm soát, phát hiện sớm ung thư phổi, phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe, đặc biệt đối với người cao tuổi, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản hoặc đang điều trị ung thư.

Những bệnh như cúm mùa, viêm phổi do phế cầu, Covid-19 hay nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) có thể khiến chức năng hô hấp suy giảm, làm trầm trọng thêm bệnh lý nền và gia tăng nguy cơ nhập viện.

Để chủ động phòng bệnh, theo các bác sỹ của Hệ thống tiêm chủng Long Châu, người dân nên đến các trung tâm tiêm chủng lớn, uy tín để được bác sỹ đánh giá tình trạng sức khỏe, tiền sử bệnh lý và tư vấn lựa chọn vắc-xin phù hợp.

Trong đó, vắc-xin cúm được khuyến nghị tiêm hằng năm; vắc-xin phế cầu giúp phòng ngừa một số bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng do phế cầu khuẩn, bao gồm viêm phổi; vắc-xin Covid-19 được sử dụng theo khuyến cáo hiện hành, còn vắc-xin RSV được cân nhắc cho những nhóm tuổi và đối tượng có nguy cơ cao theo chỉ định chuyên môn. Riêng người đang điều trị ung thư cần trao đổi với bác sỹ chuyên khoa để xác định loại vắc-xin và thời điểm tiêm phù hợp với phác đồ điều trị.

Các chuyên gia lưu ý, hiện chưa có vắc-xin phòng ngừa ung thư phổi. Tiêm chủng không thay thế việc bỏ thuốc lá, hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây ung thư hoặc sàng lọc định kỳ ở nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên, kết hợp phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp với phát hiện sớm ung thư, kiểm soát bệnh nền và duy trì lối sống lành mạnh sẽ góp phần bảo vệ chức năng phổi, hạn chế biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.