Bộ Y tế khẳng định mục tiêu của chính sách không phải khuyến khích trẻ em hiến tạng, mà nhằm mở thêm cơ hội cứu chữa người bệnh trên cơ sở bảo đảm an toàn, quyền lợi của người chưa thành niên.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà phát biểu tại họp báo.

Chiều 27/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chủ trì buổi Họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Một trong những nội dung được quan tâm là đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến mô tái sinh trong những điều kiện nhất định.

Đề xuất này đã làm xuất hiện những ý kiến khác nhau, đặc biệt là lo ngại về khả năng bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bị ép buộc, lợi dụng hoặc trở thành đối tượng của hoạt động mua bán mô, tạng trái pháp luật. Những băn khoăn ấy có cơ sở bởi người chưa thành niên là nhóm cần được bảo vệ đặc biệt, trong khi hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng và quyền tự quyết của mỗi cá nhân.

Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ một chính sách, cần xem xét cả những vấn đề thực tiễn mà cơ quan soạn thảo đang tìm cách giải quyết, phạm vi áp dụng của đề xuất cũng như các điều kiện bảo vệ được thiết kế trong dự thảo.

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho sự phát triển của chuyên ngành ghép tạng tại Việt Nam. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, mang lại cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.

Dù vậy, sau gần 20 năm thực hiện, một số quy định của Luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế trước sự phát triển của khoa học y học và nhu cầu điều trị ngày càng lớn.

Một trong những bất cập được Bộ Y tế chỉ ra là Luật năm 2006 chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể; chưa cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi qua đời và chưa có cơ chế cho người chưa thành niên hiến mô tái sinh để cứu chữa người thân trong những trường hợp đặc biệt.

Quy định này được xây dựng nhằm bảo vệ người chưa thành niên, song thực tiễn điều trị đặt ra những tình huống mà giới hạn độ tuổi có thể làm thu hẹp cơ hội tiếp cận nguồn mô, tạng phù hợp của bệnh nhân, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Qua số liệu Bộ Y tế cung cấp cho thấy, mỗi năm nhu cầu ghép gan ở trẻ em khoảng 55 ca, ghép thận khoảng 60 ca, trong khi danh sách chờ ghép gan hiện tích lũy khoảng 200 trường hợp.

Đáng chú ý, Bệnh viện Nhi Trung ương ước tính nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu mới được đáp ứng khoảng 30%, trong đó những hạn chế của quy định pháp luật về hiến ở người dưới 18 tuổi là một trong những nguyên nhân.

Những con số trên cho thấy vấn đề đặt ra không đơn thuần là mở rộng độ tuổi hiến tặng, mà còn liên quan đến khả năng tiếp cận những phương pháp điều trị có thể cứu sống người bệnh.

Ở một số trường hợp, việc ghép tạng từ người trưởng thành cho trẻ em gặp khó khăn do khác biệt về kích thước, cấu trúc giải phẫu, hệ mạch máu và khả năng tương thích sinh học. Với ghép tế bào gốc tạo máu, người thân trong gia đình có thể là nguồn hiến phù hợp về mặt miễn dịch, nhưng chưa đủ 18 tuổi theo quy định hiện hành.

Đối với bệnh bạch cầu cấp, suy tủy xương, một số bệnh lý huyết học di truyền hoặc rối loạn miễn dịch bẩm sinh, ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài có thể là phương pháp điều trị quan trọng, thậm chí là cơ hội chữa khỏi đối với một số người bệnh.

Trong bối cảnh đó, Bộ Y tế cho rằng việc nghiên cứu bổ sung những trường hợp hiến tặng có kiểm soát là cần thiết, nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý và tăng cơ hội điều trị, đồng thời không làm giảm các yêu cầu bảo vệ người hiến.

Điểm cần được làm rõ là dự thảo Luật phân biệt rất cụ thể giữa hiến mô ở người còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Cụ thể, với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo không cho phép hiến bộ phận cơ thể như thận hoặc một phần gan. Phạm vi được xem xét chỉ giới hạn ở mô tái sinh, chủ yếu là tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân trong trường hợp không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Lãnh đạo Bộ Y tế chủ trì họp báo.

Khác với bộ phận cơ thể không thể tái tạo hoàn toàn sau hiến, tế bào gốc tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh. Tuy nhiên, việc thu nhận tế bào gốc vẫn là một can thiệp y tế có nguy cơ nhất định, đòi hỏi đánh giá sức khỏe, cân nhắc lợi ích và nguy cơ cũng như theo dõi người hiến theo quy trình chuyên môn.

Phương án đang được đề xuất là người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được xem xét hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Bộ Y tế cũng đang tiếp tục nghiên cứu khả năng thu hẹp phạm vi này, chỉ cho phép hiến cho anh, chị, em ruột nhằm tăng mức độ bảo vệ trẻ.

Việc hiến phải đáp ứng những điều kiện chặt chẽ, bao gồm đánh giá đầy đủ sức khỏe, tư vấn độc lập, có sự đồng ý của trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ, đồng thời không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Đặc biệt, theo thông tin từ Bộ Y tế, sự phản đối hoặc không đồng ý của trẻ ở bất kỳ thời điểm nào đều phải được tôn trọng.

Đối với trường hợp hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời, dự thảo yêu cầu người hiến phải được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn độc lập, đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết và có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định.

Như vậy, việc đồng ý đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc trẻ đủ điều kiện hiến tặng hoặc cơ sở y tế được phép tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể. Đây là các giai đoạn pháp lý, chuyên môn khác nhau, với những điều kiện bắt buộc cần được đáp ứng.

Bên cạnh cơ sở thực tiễn, Bộ Y tế cũng tham khảo các nguyên tắc và kinh nghiệm quốc tế. Theo thông tin cơ quan soạn thảo cung cấp, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt đối với việc lấy mô tái sinh của người chưa thành niên còn sống, đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ người hiến và sự đồng thuận phù hợp với khả năng nhận thức của trẻ.

Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng cho phép hiến mô tái sinh phục vụ điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện đặc biệt, bao gồm trường hợp không có người hiến phù hợp khác và người chưa thành niên không phản đối.

Với hiến tạng sau khi qua đời, nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia đã xây dựng cơ chế pháp lý áp dụng đối với người dưới 18 tuổi.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở việc cho phép hay không cho phép một cách tuyệt đối, mà ở phạm vi hiến tặng, điều kiện thực hiện, khả năng kiểm soát và mức độ bảo vệ quyền lợi của trẻ em. Tuy nhiên, việc tham khảo mô hình nước ngoài cũng cần gắn với năng lực quản lý và điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Một trong những lo ngại lớn nhất của dư luận là khả năng quy định mới bị lợi dụng để mua bán mô, bộ phận cơ thể người hoặc gây sức ép buộc trẻ em hiến tặng.

Đây cũng là nội dung được Bộ Y tế dành nhiều thời gian giải thích tại cuộc họp báo. Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, dự thảo bổ sung các quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người nhận, đồng thời bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến, tư vấn và thực hiện các thủ thuật y tế.

Dự thảo cũng đề xuất bổ sung những hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép trái quy định hoặc thực hiện những hoạt động lấy mô, tế bào không được pháp luật cho phép.

Với việc xác định chết não, chết tuần hoàn, dự thảo đặt ra yêu cầu thành lập hội đồng chuyên môn độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép. Chỉ sau khi tất cả thành viên chuyên môn của hội đồng thống nhất kết luận, việc xác định tình trạng tử vong mới đáp ứng điều kiện theo quy định được đề xuất.

Cùng với đó, việc điều phối bộ phận cơ thể và mô không tái sinh qua hệ thống điều phối quốc gia được đặt ra nhằm bảo đảm tính công bằng, minh bạch, hạn chế nguy cơ can thiệp hoặc trục lợi trong phân bổ nguồn hiến.

Dù vậy, sự tồn tại của những quy định bảo vệ trên giấy tờ chưa đủ để loại bỏ mọi nguy cơ. Việc triển khai trong thực tiễn đòi hỏi cơ chế kiểm tra độc lập, khả năng phát hiện xung đột lợi ích, quy trình xác minh sự tự nguyện và chế tài xử lý nghiêm đối với hành vi vi phạm.

Đặc biệt, trong những gia đình có người thân mắc bệnh hiểm nghèo, trẻ em có thể chịu áp lực tâm lý phải đồng ý hiến tặng dù chưa nhận thức đầy đủ những tác động đối với bản thân. Vì vậy, sự tự nguyện cần được đánh giá một cách thực chất, không thể chỉ căn cứ vào chữ ký đồng ý của người đại diện hoặc sự chấp thuận mang tính hình thức.

Chính những yêu cầu này càng cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định bảo vệ trẻ em trong quá trình xây dựng Luật, thay vì chỉ xem xét đề xuất dưới góc độ mở rộng nguồn hiến.

Tại cuộc họp báo, lãnh đạo Bộ Y tế khẳng định tinh thần xuyên suốt của dự thảo là bảo đảm tính tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch và đặt quyền lợi của trẻ em lên hàng đầu. Cơ quan soạn thảo cũng cho biết sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến từ đại biểu Quốc hội, chuyên gia và người dân để điều chỉnh những nội dung còn có cách hiểu khác nhau hoặc chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu bảo vệ người chưa thành niên.

Có thể thấy, đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi xuất phát từ những khó khăn thực tế trong hoạt động ghép mô, tạng và nhu cầu mở rộng cơ hội điều trị cho bệnh nhân, đặc biệt là trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo. Tuy nhiên, mục tiêu nhân văn của chính sách chỉ có thể được bảo đảm bằng những quy định đủ chặt chẽ, minh bạch và có khả năng thực thi.

Việc thận trọng trước những nguy cơ liên quan đến trẻ em là cần thiết, cũng như việc xem xét các giải pháp pháp lý để không bỏ lỡ cơ hội cứu chữa người bệnh. Hai yêu cầu này cần được giải quyết đồng thời trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật.

Như Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh, một chính sách tốt chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi người dân hiểu đúng và đồng thuận. Với những vấn đề nhạy cảm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng và quyền trẻ em, sự đồng thuận đó cần được xây dựng trên cơ sở thông tin đầy đủ, giải trình minh bạch và những bảo đảm pháp lý có thể kiểm chứng trong thực tiễn.