Đoàn kiểm tra liên ngành của TP. Hà Nội đang kiểm tra an toàn thực phẩm trên địa bàn

Giảm tiền kiểm nhưng không giảm mức độ kiểm soát

Sự phát triển nhanh của thị trường thực phẩm đang đặt hệ thống quản lý trước những yêu cầu mới. Sản phẩm ngày càng đa dạng, chuỗi cung ứng kéo dài qua nhiều chủ thể, hoạt động mua bán dịch chuyển mạnh lên môi trường số, trong khi thực phẩm kém chất lượng, hàng giả, hàng nhái, không rõ nguồn gốc vẫn diễn biến phức tạp. Điều này đòi hỏi việc sửa luật không chỉ điều chỉnh thủ tục, mà phải đổi mới phương thức quản lý, kiểm soát rủi ro trong toàn bộ chuỗi thực phẩm.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, một số quy định hiện hành thiếu đồng bộ, không còn phù hợp với sự phát triển của ngành thực phẩm và xu hướng hội nhập. Hệ thống quản lý còn chồng chéo, chưa thống nhất, khiến hoạt động giám sát, kiểm tra chất lượng, đặc biệt với thực phẩm chức năng và thực phẩm bổ sung, còn những khoảng trống.

Công tác hậu kiểm sau khi cơ sở tự công bố hoặc đăng ký bản công bố sản phẩm chưa đạt hiệu quả; cơ chế thu hồi giấy chứng nhận hoặc tạm dừng cung cấp dịch vụ công đối với cơ sở vi phạm còn thiếu. Trách nhiệm giữa cơ sở sản xuất và đơn vị đứng tên công bố sản phẩm cũng chưa được phân định rõ, gây khó khăn cho việc xử lý vi phạm.

Bên cạnh đó, một số nhóm sản phẩm đặc thù như thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm bổ sung, sản phẩm dành cho trẻ em chưa bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP (Chứng nhận hệ thống quản lý an toàn thực phẩm).

Từ thực tế đó, một trong những thay đổi quan trọng được đặt ra trong lần sửa luật này là chuyển mạnh sang quản lý dựa trên mức độ rủi ro, tăng hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc, đồng thời rà soát thủ tục công bố, đăng ký, kiểm nghiệm thực phẩm theo hướng đơn giản, minh bạch và khả thi.

Giảm tiền kiểm có thể cắt bớt những thủ tục không cần thiết và giảm chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc, nhưng nếu năng lực hậu kiểm không được tăng tương ứng, khoảng trống quản lý có thể xuất hiện ngay sau khi sản phẩm được đưa ra thị trường.

Nói cách khác, giảm tiền kiểm không đồng nghĩa giảm mức độ kiểm soát. Điều cần thay đổi là cách kiểm soát. Thay vì kiểm tra đồng đều mọi sản phẩm và doanh nghiệp, cơ quan quản lý sẽ dựa trên phân tích nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Kết quả đánh giá nguy cơ, kiểm nghiệm, thông tin về sự cố mất an toàn thực phẩm, kết quả giám sát và lịch sử chấp hành của cơ sở sẽ trở thành căn cứ xác định mức độ kiểm soát.

Doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt có thể được giảm những thủ tục không cần thiết, trong lúc cơ sở từng vi phạm hoặc sản phẩm có nguy cơ cao phải chịu mức độ giám sát lớn hơn. Cách quản lý này giúp tập trung nguồn lực vào đúng điểm có nguy cơ, đồng thời biến lịch sử tuân thủ thành một giá trị đối với doanh nghiệp.

Đối với thực phẩm nhập khẩu, hậu kiểm tại cửa khẩu được tăng cường thông qua lấy mẫu kiểm nghiệm ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Thực phẩm có thể được thông quan mà không phải chờ kết quả kiểm nghiệm, nhưng nếu mẫu không đạt yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền sẽ truy xuất nguồn gốc, áp dụng biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn sự cố và xử lý vi phạm.

Cơ chế này giúp giảm thời gian chờ đợi đối với hoạt động nhập khẩu nhưng đòi hỏi hệ thống hậu kiểm phải có khả năng phản ứng nhanh. Một lô hàng đã lưu thông mới phát hiện không bảo đảm an toàn sẽ đặt ra yêu cầu truy xuất, cảnh báo và thu hồi nhanh hơn nhiều so với phương thức kiểm soát trước thông quan.

Siết trách nhiệm để không còn khoảng trống quản lý

Một hướng khác nhằm giảm thủ tục nhưng không hạ chuẩn an toàn là công nhận các hệ thống quản lý tiên tiến. Cơ sở áp dụng Global GAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA, GMP, HACCP, ISO 22000, IFS, BRC hoặc FSSC 22000 có thể được áp dụng cơ chế quản lý phù hợp. Cơ sở trong nước đáp ứng điều kiện được miễn cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, còn cơ sở nhập khẩu được áp dụng phương thức kiểm tra giảm.

Cách tiếp cận này đưa trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm về đúng chủ thể sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp không chỉ chứng minh đủ điều kiện tại thời điểm làm thủ tục mà phải duy trì hệ thống quản lý chất lượng, khả năng truy xuất và tuân thủ trong suốt quá trình hoạt động.

Sự thay đổi phương thức kinh doanh cũng buộc luật mở rộng phạm vi kiểm soát. Thực phẩm ngày càng được quảng bá, giao dịch và đưa trực tiếp tới người tiêu dùng qua các nền tảng số. Sự thuận tiện của thương mại điện tử đồng thời làm phức tạp việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm, nguồn gốc sản phẩm và xử lý vi phạm.

Vì vậy, Chính phủ yêu cầu bổ sung quy định đối với kinh doanh thực phẩm trên môi trường số, nâng hiệu quả cảnh báo, thu hồi và xử lý thực phẩm không an toàn; đồng thời làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia đưa sản phẩm đến người mua.

Song hành với thay đổi phương thức quản lý là yêu cầu khắc phục tình trạng phân tán trách nhiệm. Hiện quản lý an toàn thực phẩm được phân công cho Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương và Ủy ban nhân dân các cấp theo nhóm sản phẩm, ngành hàng và địa bàn.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Bộ Y tế đang xây dựng Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Chính phủ cũng yêu cầu làm rõ cơ chế hoạt động của mô hình một cơ quan thống nhất quản lý an toàn thực phẩm.

Vấn đề cốt lõi là xác định rõ trách nhiệm xuyên suốt từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng, tránh khoảng trống giữa các khâu quản lý.

Cùng với tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ tốt, chế tài vi phạm cũng được rà soát theo hướng tăng sức răn đe. Cử tri TP.HCM kiến nghị tăng kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, xử lý nghiêm việc sử dụng chất cấm, kinh doanh thực phẩm bẩn, nhập lậu, không rõ nguồn gốc; đồng thời nâng mức xử phạt đối với hành vi có nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe người dân.

Ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, cơ quan này đang phối hợp với các bộ, ngành sửa đổi Nghị định số 115/2018/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm theo hướng hoàn thiện chế tài, tăng tính răn đe. Tùy tính chất, mức độ, các hành vi sử dụng chất cấm, kinh doanh thực phẩm nhập lậu, không rõ nguồn gốc hoặc không bảo đảm an toàn có thể bị xử lý hành chính, hình sự và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả.

Những thay đổi đang được đặt ra cho thấy Luật An toàn thực phẩm sửa đổi phải đồng thời tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ tốt và tăng khả năng phát hiện, xử lý nhóm nguy cơ cao.

Theo đó, giảm tiền kiểm phải đi cùng tăng năng lực hậu kiểm, từ giám sát, kiểm nghiệm, cảnh báo đến truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, việc kết nối dữ liệu về sản phẩm, doanh nghiệp, kết quả kiểm nghiệm và lịch sử vi phạm sẽ giúp cơ quan chức năng nhận diện nguy cơ chính xác hơn, tập trung nguồn lực vào đúng đối tượng.