“Né” lệnh cấm bằng từ khóa lách luật

Chỉ cần gõ các từ khóa như “pod”, “vape” trên Facebook, hàng loạt trang và hội nhóm buôn bán thuốc lá điện tử lập tức hiện ra. Trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, hàng trăm gian hàng vẫn rao bán thiết bị và phụ kiện vape - từ tinh dầu, đầu hút đến máy xông - được phân loại kỹ càng theo công suất, màu sắc, dung tích.

Tại một nhóm kín ở TP.HCM có hơn 13.000 thành viên, hoạt động mua bán diễn ra sôi động mỗi ngày. Để tránh bị phát hiện, người bán thường dùng các tên gọi lách luật như “máy thở nước thơm”, “ống hít mũi”, “nước ép”, “máy ép” thay vì gọi đúng tên.

Một fanpage hơn 40.000 lượt theo dõi rao bán hàng chục loại tinh dầu có mùi như việt quất, khế lạnh, khoai môn, chanh tuyết... với giá từ 100.000 đến 300.000 đồng/lọ. Theo người bán, do hàng chủ yếu nhập lậu và vận chuyển qua biên giới gặp khó khăn nên giá có biến động.

Dù các hoạt động không còn công khai như trước, thuốc lá điện tử vẫn âm thầm len lỏi trong đời sống thường ngày. Nhiều người dùng cho biết vẫn đặt mua pod thông qua các mối quen hoặc liên hệ trực tiếp qua tin nhắn riêng, sau đó thanh toán chuyển khoản và nhận hàng từ các dịch vụ giao hàng nhanh - với tên gọi trá hình như “nước hoa”, “mỹ phẩm”, “xịt khoáng”...

Lỗ hổng pháp luật trước làn sóng vape “trẻ hóa”

Tại các tuyến phố ở Hà Nội, TP.HCM hay quán cà phê, bi-a, bar, club..., không khó để bắt gặp giới trẻ sử dụng vape, pod mà không lo ngại bị xử phạt. Nhiều cá nhân trên TikTok còn công khai livestream bán thuốc lá điện tử, giấu trong các mặt hàng như bàn chải, nước hoa, gọi bằng tên như “siro hoa quả”, “tinh dầu hít mũi” để qua mặt kiểm duyệt.

Trung tá Nguyễn Minh Tiến (Phòng Cảnh sát Kinh tế, Công an TP.Hà Nội) cho biết, các đối tượng buôn lậu thường cất giấu hàng ở nhà riêng hoặc căn hộ bỏ trống trong chung cư cao tầng, gây khó khăn cho việc kiểm tra. Phương thức vận chuyển cũng ngày càng tinh vi, chủ yếu qua chuyển phát nhanh, khiến lực lượng chức năng khó kiểm soát triệt để.

Theo các chuyên gia, việc kiểm soát buôn bán và sử dụng thuốc lá điện tử hiện vẫn còn nhiều lỗ hổng. Lệnh cấm tuy đã được ban hành, nhưng các quy định xử phạt còn rất thiếu, đặc biệt đối với người sử dụng. Điều này khiến nhu cầu tiêu dùng vẫn cao, thúc đẩy thị trường ngầm hoạt động mạnh mẽ.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) đã có công văn yêu cầu các chi cục quản lý thị trường siết chặt kiểm tra, xử lý vi phạm liên quan đến thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, chế tài hiện hành vẫn chủ yếu tập trung vào người buôn bán, chưa có quy định cụ thể xử phạt người sử dụng.

Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội cho biết, lực lượng chức năng đã xử lý nhiều vụ việc. Điển hình là vụ phát hiện hơn 50 máy hút và 30 lọ tinh dầu nhập lậu tại số 42 phố Phùng Hưng (Hoàn Kiếm).

Hiện Bộ Y tế đang lấy ý kiến cho dự thảo sửa đổi Nghị định 117/2020/NĐ-CP để bổ sung chế tài xử phạt với hành vi sử dụng thuốc lá điện tử. Trong khi chờ văn bản hoàn thiện, tình trạng "vô pháp" khiến người kinh doanh và người sử dụng gần như chưa phải đối mặt với hình phạt cụ thể nào.

Theo quy định hiện hành, thuốc lá điện tử là hàng cấm, người buôn bán có thể bị phạt từ 1 đến 100 triệu đồng tùy giá trị hàng hóa. Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự chưa quy định tội danh cụ thể cho hành vi sử dụng, mà chỉ có thể xử phạt hành chính từ 1 đến 2 triệu đồng, theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP.

Theo đại diện Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, lệnh cấm là cơ sở pháp lý quan trọng để mở các chiến dịch triệt phá đường dây buôn bán trái phép. Tuy nhiên, nếu không có chế tài mạnh và kiểm soát hiệu quả trên không gian mạng, tình trạng vi phạm sẽ còn tiếp diễn.

Các chuyên gia y tế cũng cảnh báo, thuốc lá điện tử đang có dấu hiệu "trẻ hóa". Người sử dụng không chỉ là người trưởng thành mà còn lan rộng sang học sinh, gây nhiều hệ lụy khôn lường về sức khỏe thể chất và tinh thần.

Trong bối cảnh pháp luật chưa hoàn thiện, trách nhiệm không chỉ đặt lên vai lực lượng chức năng mà còn cần sự vào cuộc quyết liệt từ các nền tảng mạng xã hội, thương mại điện tử và đặc biệt là nhận thức của cộng đồng - nhất là giới trẻ - về tác hại và tính bất hợp pháp của loại sản phẩm này.