Ga S9 trên tuyến đường sắt đô thị Nhổn - Ga Hà Nội (Ảnh: PV)

Cân nhắc yếu tố chi phí

Sau gần một tháng nghiên cứu, đầu tuần này, Bộ Xây dựng - với vai trò cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành - đã có văn bản góp ý gửi UBND TP. Hà Nội về phương án quy hoạch, đầu tư hệ thống đường sắt đô thị Thủ đô theo định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô, tầm nhìn 100 năm theo hướng lưỡng dụng.

Tại Công văn số 10684/BXD-KHTC do Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy ký, Bộ Xây dựng thống nhất sự cần thiết của việc quy hoạch, đầu tư phát triển hệ thống đường sắt đô thị theo hướng lưỡng dụng. Tuy nhiên, do đây là vấn đề lớn, quan trọng, Bộ Xây dựng đề nghị UBND TP. Hà Nội nghiên cứu kỹ lưỡng, xây dựng đề án và trình cấp có thẩm quyền xem xét, chấp thuận trước khi triển khai.

Được biết, có nhiều lý do khiến cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành xây dựng đưa ra những khuyến nghị trên đối với đề xuất phát triển hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội theo hướng lưỡng dụng, với nhu cầu vốn bổ sung ước tính từ 96,15 - 140,37 tỷ USD, tùy theo kịch bản và mức độ đầu tư.

Sau 25 năm nghiên cứu và đầu tư, Hà Nội mới đưa vào khai thác 2 tuyến/đoạn tuyến với tổng chiều dài 21,5 km, tương đương 2,2% quy hoạch mạng lưới 979 km (tuyến 2A Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao tuyến 3.1 Nhổn - ga Cầu Giấy). Hiện 54,42 km đường sắt đô thị đang thi công (5,56%), gồm đoạn ngầm tuyến 3.1, tuyến 2.1 và tuyến 5. Bên cạnh đó, 119 km đang được nghiên cứu đầu tư (12,15%), gồm các tuyến 1, 2A kéo dài, 2.2, 2.3, 3.2 và 3.3.

Theo Bộ Xây dựng, Hà Nội cần làm rõ cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn của đề xuất. Trong đó, phải đánh giá kinh nghiệm quốc tế về phát triển đường sắt đô thị theo hướng lưỡng dụng, điều kiện triển khai, hiệu quả mang lại cũng như tác động đối với kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và môi trường.

“Đề nghị Hà Nội phối hợp với Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và các cơ quan liên quan để làm rõ sự cần thiết của mô hình này, đồng thời đánh giá các kịch bản phòng thủ dân sự và khả năng bảo đảm an toàn của công trình trong các tình huống đặc biệt”, lãnh đạo Bộ Xây dựng nêu quan điểm.

Đối với giải pháp quy hoạch, đầu tư phát triển hệ thống đường sắt đô thị, Bộ Xây dựng đề nghị Hà Nội nghiên cứu đồng bộ với phương án tái thiết đô thị và các dự án hạ tầng giao thông đang triển khai, gồm 9 trục hướng tâm, 8 tuyến vành đai và các trục đô thị mở rộng nhằm tối ưu hiệu quả đầu tư, tránh lãng phí nguồn lực.

Bộ Xây dựng cũng yêu cầu làm rõ cơ sở xác định loại hình vận tải đối với từng tuyến, do hiện nay toàn bộ 18 tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội đều được quy hoạch theo loại hình metro.

Lãnh đạo Bộ Xây dựng cho biết, để phát huy hiệu quả của mạng lưới đường sắt đô thị, cần hình thành các ga đầu mối, kết nối hiệu quả với các tuyến đường sắt quốc gia và các loại hình vận tải công cộng khác.

Tuy nhiên, theo đề xuất của UBND TP. Hà Nội, mới chỉ hình thành các ga đầu mối hành khách tại Ngọc Hồi và Gia Lâm; trong khi ga Hà Nội và ga Giáp Bát có quỹ đất lớn, nằm ở khu vực trung tâm, thuận lợi để phát triển thành các ga đầu mối hành khách nhưng chưa được nghiên cứu, đề xuất quy hoạch.

Tại Công văn số 10684, Bộ Xây dựng lưu ý chi phí đầu tư đường sắt đô thị đi ngầm cao hơn đáng kể so với phương án đi trên mặt đất hoặc trên cao. Vì vậy, việc tích hợp thêm công năng lưỡng dụng cần được đánh giá đầy đủ về hiệu quả đầu tư, chi phí và hiệu quả khai thác.

Liên quan đến hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn, Bộ Xây dựng cho biết, đã phối hợp với Hà Nội, TP.HCM và các đơn vị tư vấn nước ngoài xây dựng bộ danh mục gồm 40 quy chuẩn và 5 nhóm tiêu chuẩn với 601 tiêu chuẩn áp dụng cho đường sắt đô thị. Tuy nhiên, Bộ Xây dựng cho rằng, việc ban hành ngay một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật riêng của Việt Nam là chưa phù hợp, cần từng bước nội địa hóa trên cơ sở tiếp thu các tiêu chuẩn quốc tế.

Về giải pháp kỹ thuật, Bộ Xây dựng yêu cầu Hà Nội xác định rõ phạm vi, cấp độ và yêu cầu kỹ thuật của công năng lưỡng dụng đối với từng tuyến, từng đoạn tuyến và từng nhà ga. Việc tích hợp công năng lưỡng dụng không được làm ảnh hưởng đến an toàn chạy tàu, năng lực vận tải và hoạt động khai thác bình thường của hệ thống.

Nguyên tắc xuyên suốt

Trước đó, tại Công văn số 2354/UBND-ĐT, ngày 27/5/2026 gửi Thủ tướng Chính phủ, UBND TP. Hà Nội đề xuất quy hoạch, đầu tư hệ thống đường sắt đô thị theo định hướng Quy hoạch Tổng thể Thủ đô, tầm nhìn 100 năm theo hướng lưỡng dụng.

Theo ông Vũ Đại Thắng, Chủ tịch UBND TP. Hà Nội, việc kết hợp mục tiêu phát triển giao thông với quốc phòng - an ninh được xem là một trong những nguyên tắc xuyên suốt khi phát triển mạng lưới đường sắt đô thị.

Để xây dựng phương án này, UBND TP. Hà Nội tham khảo các quy chuẩn về quy hoạch và sử dụng không gian ngầm của Liên bang Nga. Theo đó, hệ thống metro lưỡng dụng được ưu tiên bố trí tại các khu vực trọng điểm nhằm vừa đáp ứng nhu cầu vận tải, vừa tăng khả năng bảo vệ người dân khi xảy ra tình huống khẩn cấp.

Theo tính toán của UBND TP. Hà Nội, việc tích hợp công năng lưỡng dụng sẽ làm tăng chi phí đầu tư hệ thống đường sắt đô thị khoảng 15 - 30% do phải bổ sung nhiều hạng mục kỹ thuật chuyên biệt như kết cấu gia cường, cửa chống sóng xung kích, nguồn điện dự phòng, hệ thống lọc thông gió và các khu vực dự trữ vật tư.

Hiện UBND TP. Hà Nội đang nghiên cứu ba phương án phát triển mạng lưới metro với mức độ đi ngầm khác nhau, gồm: đi ngầm từ vành đai 3,5 trở vào; đi ngầm từ vành đai 4 trở vào; hoặc đi ngầm gần như toàn bộ hệ thống, ngoại trừ 21,5 km đã đưa vào khai thác.

Theo tính toán sơ bộ của UBND TP. Hà Nội, tổng mức đầu tư hệ thống đường sắt đô thị dao động từ 108,04 - 134,05 tỷ USD nếu phát triển theo phương án dân dụng. Trường hợp tích hợp công năng lưỡng dụng, tổng mức đầu tư có thể tăng lên 130,05 - 174,27 tỷ USD, tùy theo phương án đi ngầm.

Điều đáng chú ý là kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 của UBND TP. Hà Nội đã cơ bản đáp ứng nhu cầu phát triển hệ thống đường sắt đô thị theo Nghị quyết số 188/2025/QH15 đối với phương án dân dụng. Tuy nhiên, nếu triển khai theo hướng lưỡng dụng, UBND TP. Hà Nội sẽ phải cân đối, bổ sung thêm từ 96,15 - 140,37 tỷ USD trong giai đoạn 2026 - 2035.

Tại Công văn số 2354, UBND TP. Hà Nội cũng làm rõ tác động của việc điều chỉnh tuyến số 5 (Văn Cao - Láng - Hòa Lạc) dài 39,58 km, gồm 6,59 km đi ngầm và 32,99 km đi trên cao, đi trên mặt đất, sang phương án đi ngầm
lưỡng dụng toàn tuyến.

Cụ thể, tổng mức đầu tư dự án sẽ tăng từ khoảng 72.000 tỷ đồng lên 167.000 tỷ đồng, phát sinh khoảng 95.000 tỷ đồng do phải xây dựng hầm, ga ngầm sâu và bổ sung các hạng mục phục vụ phòng thủ dân sự như cửa chống nổ, hệ thống lọc khí...

Đồng thời, thời gian thi công dự kiến kéo dài từ 60 tháng lên 72 tháng do điều kiện địa chất phức tạp, phải thay đổi biện pháp thi công, huy động thêm ít nhất 20 máy đào hầm TBM và bổ sung nhiều hạng mục kỹ thuật.

Vì vậy, đối với tuyến số 5, UBND TP. Hà Nội đề xuất tiếp tục triển khai các đoạn đi ngầm và các ga ngầm từ S1 đến S4 (đoạn Văn Cao - Vành đai 2) theo thiết kế đã được phê duyệt, đồng thời nghiên cứu nâng cấp khả năng trú ẩn (tương đương tiêu chuẩn tối thiểu) song song với quá trình điều chỉnh dự án và các quy hoạch chuyên ngành có liên quan.

Theo UBND TP. Hà Nội, ngay sau khi cấp có thẩm quyền chấp thuận chủ trương ngầm hóa toàn tuyến theo hướng lưỡng dụng, UBND TP. Hà Nội sẽ thực hiện điều chỉnh dự án đầu tư làm cơ sở tổ chức triển khai.

“Đề nghị giao Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Xây dựng và UBND TP. Hà Nội sớm có ý kiến về yêu cầu lưỡng dụng đối với tuyến số 5, trong đó làm rõ nguyên tắc, phạm vi và cấp độ phòng hộ, cũng như các tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu đối với ga ngầm, hầm ngầm và các thiết bị phụ trợ”, lãnh đạo UBND TP. Hà Nội đề xuất.