Việt Nam là một trong những quốc gia tích cực hưởng ứng xu hướng này, với nhiều kết quả nổi bật, đặc biệt là vai trò chủ đạo của Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá trực thuộc Bộ Y tế.

Tại Việt Nam, dưới sự chỉ đạo sát sao của Đảng và Chính phủ, công tác phòng chống tác hại thuốc lá đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận.

Kết quả kiểm soát thuốc lá trên thế giới được đánh giá là một trong những thành tựu nổi bật của y tế công cộng toàn cầu, khi khoảng 5,6 tỷ người, tương đương 71% dân số thế giới hiện đang được bảo vệ bởi ít nhất một chính sách kiểm soát thuốc lá theo FCTC.

Tuy nhiên, tại Hội nghị toàn cầu phòng chống tác hại của thuốc lá, các đại biểu đều nhấn mạnh rằng công tác kiểm soát thuốc lá vẫn đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt khi ngành công nghiệp thuốc lá sử dụng các hình thức tiếp thị tinh vi như quảng bá trên mạng xã hội, đưa ra sản phẩm có hương vị hấp dẫn, định vị thương hiệu hướng đến giới trẻ, đặc biệt tại khu vực gần trường học.

Đầu tư vào kiểm soát thuốc lá không chỉ mang lại lợi ích y tế mà còn kinh tế: bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng chi phí y tế, tăng nguồn thu từ thuế và nhận được sự ủng hộ từ xã hội.

Đây được coi là một chiến lược hợp lý và bền vững, đặc biệt trong bối cảnh ngân sách y tế tại nhiều quốc gia còn hạn chế với điều kiện tiên quyết là cần có quyết tâm chính trị và sự phối hợp liên ngành hiệu quả.

Tại Việt Nam, dưới sự chỉ đạo sát sao của Đảng và Chính phủ, công tác phòng chống tác hại thuốc lá đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận.

Một trong những yếu tố then chốt làm nên kết quả đó là sự hình thành và hoạt động hiệu quả của Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá, một cơ chế tài chính công đặc biệt, được thành lập năm 2013 trên cơ sở Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá năm 2012. Quỹ được hình thành từ nguồn đóng góp bắt buộc của các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu thuốc lá.

Phó Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá, bà Phan Thị Hải chia sẻ rằng, cam kết mạnh mẽ của Chính phủ, cùng mô hình quản lý đa ngành, minh bạch và dựa trên bằng chứng của Quỹ là yếu tố quan trọng trong việc triển khai hiệu quả các chính sách.

Quỹ hoạt động dưới sự điều phối của Bộ Y tế, có sự tham gia của nhiều bộ ngành liên quan và cấp kinh phí dựa trên kết quả đầu ra.

Từ khâu lựa chọn, lập kế hoạch, phân bổ ngân sách, đến giám sát và đánh giá đều được thực hiện công khai, khoa học, dựa trên dữ liệu thực tiễn. Nhờ đó, nhiều chương trình truyền thông, tập huấn và can thiệp đã được triển khai sâu rộng tại các địa phương, góp phần thay đổi hành vi và nâng cao nhận thức của người dân.

Kết quả là, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành Việt Nam đã giảm từ 23,8% năm 2010 xuống còn 20,8% năm 2021; tỷ lệ người tiếp xúc với khói thuốc thụ động cũng giảm mạnh từ 73,1% xuống còn 45,6% trong cùng giai đoạn. Bên cạnh đó, tháng 11/2024, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Nghị quyết số 173/2024/QH15, quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa khí, chất gây nghiện, có hại cho sức khỏe con người từ năm 2025.

Song song với biện pháp cấm, Quốc hội cũng đã thông qua Luật Thuế Tiêu thụ đặc biệt sửa đổi vào tháng 6/2025, trong đó bổ sung cơ chế thuế hỗn hợp áp dụng từ năm 2027 và lộ trình tăng thuế thuốc lá hàng năm đến năm 2031.

Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam nhận định rằng tăng thuế là biện pháp hiệu quả và ít tốn kém nhất để giảm sử dụng thuốc lá, đặc biệt trong giới trẻ. Thuế thuốc lá được ví như một "liều vaccine" giúp ngăn ngừa nghiện thuốc lá ngay từ đầu, qua đó bảo vệ thanh thiếu niên khỏi nguy cơ sử dụng thuốc lá suốt đời.

Những cải cách này là kết quả từ sự chỉ đạo quyết liệt của Bộ trưởng Tài chính Nguyễn Văn Thắng, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, cùng sự đóng góp quan trọng của Cục Quản lý Chính sách thuế, phí và lệ phí (Bộ Tài chính), Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá, Viện Chiến lược và Chính sách Y tế và các đối tác y tế công cộng trong và ngoài nước.

TS.Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam đánh giá cao quyết định mạnh mẽ của Việt Nam, cho rằng những chính sách cải cách trong năm 2025 sẽ cứu sống hàng trăm nghìn người, giảm chi phí y tế và củng cố kinh tế, đồng thời mang lại lợi ích đặc biệt cho giới trẻ khi thuốc lá trở nên khó tiếp cận hơn.

TS.Pratt cũng nhấn mạnh rằng quyết định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng sẽ đóng vai trò bổ trợ quan trọng cho chính sách thuế mới, tạo nên một di sản bền vững với những cá nhân khỏe mạnh hơn, gia đình mạnh khỏe hơn và cộng đồng an toàn hơn trong tương lai.

Mô hình mô phỏng TaXSiM của WHO dự báo rằng, nhờ những cải cách thuế trong Luật sửa đổi năm 2025, đến năm 2031 sẽ có 2,1 triệu người Việt Nam bỏ hoặc không hút thuốc, ngăn ngừa khoảng 700.000 ca tử vong sớm, đồng thời mang lại 24.000 tỷ đồng (tương đương 910 triệu USD) nguồn thu ngân sách mỗi năm, giảm khả năng tiếp cận thuốc lá giá rẻ, đặc biệt ở giới trẻ.

Những thành tựu trên không chỉ cho thấy vai trò quan trọng của Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá trong việc triển khai chính sách hiệu quả, mà còn khẳng định cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong công cuộc bảo vệ sức khỏe người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh ngành Y tế vẫn còn nhiều thách thức, mô hình hoạt động hiệu quả, minh bạch, có cơ chế tài chính ổn định và phối hợp liên ngành của Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá tiếp tục là điểm sáng, góp phần xây dựng một xã hội không khói thuốc, khỏe mạnh và bền vững hơn cho các thế hệ mai sau.