Virus hợp bào hô hấp (RSV) là một trong những tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp phổ biến ở trẻ nhỏ. Điều đáng lo ngại là những triệu chứng ban đầu của bệnh như hắt hơi, nghẹt mũi, ho, sốt, chán ăn khá giống nhiều bệnh hô hấp thông thường, trong khi tình trạng của trẻ có thể chuyển nặng chỉ sau 2-3 ngày.

Thông tin được các chuyên gia đưa ra tại Hội thảo “Bệnh do virus hợp bào hô hấp (RSV) ở trẻ dưới 1 tuổi: Gánh nặng bệnh tật và giải pháp bảo vệ trẻ”, do Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương (Bộ Y tế) tổ chức ngày 22/8.

Theo bác sỹ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM cho biết, RSV có khả năng lây lan nhanh và có thể gây viêm tiểu phế quản, viêm phổi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe trẻ nhỏ.

Với đặc điểm RSV có thể gây bệnh nặng ở trẻ rất nhỏ, phòng bệnh cần được thực hiện từ trước khi trẻ mắc bệnh thay vì chờ xuất hiện triệu chứng.

Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy, trong hai năm đầu đời, ước tính cứ 10 trẻ thì có 9 trẻ từng nhiễm RSV. Đáng chú ý, những trẻ mắc RSV nặng trong năm đầu đời có nguy cơ gặp các vấn đề hô hấp trong những năm tiếp theo như khò khè tái diễn, hen và suy giảm chức năng phổi.

Một trong những nguyên nhân khiến RSV đặc biệt đáng lo ngại đối với trẻ dưới 1 tuổi là cấu trúc đường hô hấp của trẻ còn rất nhỏ. Khi virus gây viêm, niêm mạc đường thở sưng nề, tăng tiết dịch và làm hẹp đường dẫn khí. Tình trạng này có thể khiến trẻ thiếu oxy, khó bú, giảm khả năng tiếp nhận dinh dưỡng và tăng nguy cơ bội nhiễm.

Vì vậy, một nhiễm trùng hô hấp tưởng như thông thường ban đầu có thể nhanh chóng trở thành tình trạng suy hô hấp ở trẻ nhỏ. Báo cáo Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2019 được dẫn tại hội thảo cho thấy RSV cướp đi sinh mạng của khoảng 66.300 trẻ dưới 1 tuổi mỗi năm. Đây cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do nhiễm trùng đường hô hấp dưới, bao gồm viêm phổi và viêm tiểu phế quản, ở nhóm trẻ dưới 12 tháng tuổi.

Điểm khó trong nhận biết RSV là các triệu chứng ban đầu không đặc hiệu. Trẻ có thể chỉ sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, ho, sốt hoặc chán ăn. Tuy nhiên, bệnh có thể tiến triển nặng chỉ trong vòng 2-3 ngày sau khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên.

Khoảng 40% trẻ nhiễm RSV trong những năm đầu đời có thể tiến triển thành viêm phổi hoặc viêm tiểu phế quản. PGS-TS.Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho biết, tất cả trẻ dưới 1 tuổi đều có khả năng mắc nhiễm trùng đường hô hấp dưới nghiêm trọng do RSV, không chỉ những trẻ sinh non hay có bệnh nền.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về gánh nặng RSV đã được thực hiện từ năm 2010. Mỗi năm có từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn trường hợp phải nhập viện do bệnh liên quan đến RSV, trong đó có những trẻ phải điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực.

Gánh nặng vì thế không chỉ dừng lại ở sức khỏe của trẻ. Khi số bệnh nhi tăng cao, hệ thống điều trị có nguy cơ quá tải, ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận và chăm sóc những bệnh nhi khác. Với những trường hợp nặng phải điều trị hồi sức kéo dài, chi phí đối với gia đình có thể rất lớn.

Các chuyên gia lưu ý, khi mới nhiễm RSV, trẻ thường sổ mũi và giảm cảm giác thèm ăn. Sau khoảng 1-3 ngày, các triệu chứng ho, hắt hơi, sốt và khò khè có thể xuất hiện. Riêng trẻ dưới 1 tuổi có thể biểu hiện bằng quấy khóc, giảm vận động, bú kém, thậm chí có những cơn ngưng thở.

Do đó, cha mẹ cần theo dõi sát diễn biến của trẻ, nhất là trong những ngày đầu mắc bệnh. Khi trẻ có biểu hiện khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, bú kém hoặc bỏ bú, li bì hay xuất hiện cơn ngưng thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Các chuyên gia cũng cảnh báo phụ huynh không nên tự áp dụng những phương pháp điều trị tìm thấy trên mạng, trong đó có tự ý xông hoặc khí dung cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sỹ.

Với đặc điểm RSV có thể gây bệnh nặng ở trẻ rất nhỏ, phòng bệnh cần được thực hiện từ trước khi trẻ mắc bệnh thay vì chờ xuất hiện triệu chứng.

Các biện pháp vệ sinh vẫn đóng vai trò quan trọng, gồm thường xuyên rửa tay, vệ sinh đồ dùng và bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc; hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp và tránh đưa trẻ đến những nơi đông người khi nguy cơ lây nhiễm cao.

Bên cạnh các biện pháp phòng bệnh thông thường, hiện đã có những biện pháp dự phòng đặc hiệu đối với RSV. Tùy từng nhóm đối tượng và điều kiện cụ thể, bác sỹ có thể tư vấn giải pháp phù hợp như tiêm vắc-xin cho phụ nữ mang thai để truyền kháng thể cho trẻ qua nhau thai hoặc sử dụng kháng thể đơn dòng trực tiếp cho trẻ.

Với phụ nữ mang thai, sau khi tiêm vắc-xin, cơ thể người mẹ cần thời gian tạo kháng thể. Kháng thể sau đó được truyền qua nhau thai, giúp trẻ có được miễn dịch thụ động ngay từ khi chào đời, giai đoạn hệ miễn dịch còn non yếu.

Trước đó, nói thêm về vắc-xin, theo bác sỹ Phan Phong Kỳ, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, vắc-xin RSV kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại protein F của virus - protein có vai trò giúp RSV bám và xâm nhập tế bào đường hô hấp. Các kháng thể đặc hiệu được tạo ra giúp giảm nguy cơ bệnh hô hấp nặng do RSV.

Một trong những vắc-xin RSV hiện nay là Abrysvo. Đối với phụ nữ mang thai thuộc nhóm phù hợp, việc tiêm chủng nhằm tạo miễn dịch cho mẹ và truyền kháng thể qua nhau thai để bảo vệ trẻ trong những tháng đầu sau sinh.

Bên cạnh vắc-xin cho mẹ, kháng thể đơn dòng là một hướng dự phòng khác. Khác với vắc-xin kích thích cơ thể tự tạo miễn dịch, biện pháp này cung cấp trực tiếp kháng thể cho trẻ, nhờ đó tạo khả năng bảo vệ mà không phụ thuộc vào quá trình hình thành đáp ứng miễn dịch của trẻ.

Các chuyên gia nhấn mạnh việc lựa chọn biện pháp dự phòng cần căn cứ vào tuổi, tình trạng sức khỏe, thai kỳ và khuyến cáo chuyên môn, thay vì tự quyết định.

Hiện vắc-xin RSV đã được triển khai tại một số cơ sở tiêm chủng dịch vụ, trong đó có Hệ thống Tiêm chủng Long Châu. Việc các giải pháp dự phòng mới bắt đầu được đưa vào thực tế mở thêm lựa chọn bảo vệ những nhóm có nguy cơ cao, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trong giai đoạn đầu đời.

RSV phổ biến đến mức phần lớn trẻ có thể từng nhiễm trong những năm đầu đời, nhưng hậu quả của bệnh không giống nhau ở mọi trẻ. Với trẻ dưới 1 tuổi, đặc biệt trong những tháng đầu sau sinh, khoảng cách từ những biểu hiện giống cảm lạnh đến viêm tiểu phế quản, viêm phổi và suy hô hấp có thể rất ngắn.

Bởi vậy, bên cạnh nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm và đưa trẻ đi khám kịp thời, chủ động phòng bệnh và tiếp cận các biện pháp dự phòng phù hợp đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược giảm nhập viện, biến chứng và tử vong do RSV ở trẻ nhỏ.