Trong kỷ nguyên số, dữ liệu sức khỏe không chỉ thay đổi cách chăm sóc người bệnh, mà còn được xem là “mỏ vàng” mới quyết định tương lai của y tế hiện đại (Ảnh: P.V)

Khi dữ liệu bắt đầu “biết nói”

Nếu trong thế kỷ trước, dầu mỏ từng là nguồn tài nguyên chiến lược quyết định sức mạnh của các nền kinh tế công nghiệp, thì trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang được xem là “mỏ vàng” mới. Với lĩnh vực y tế, giá trị của dữ liệu còn đặc biệt hơn bất kỳ ngành nào khác bởi nó liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tuổi thọ và chất lượng sống của con người.

Trong nhiều năm, chiếc túi đi khám bệnh của người Việt gần như là một “kho lưu trữ di động” với sổ khám bệnh, phim chụp X-quang, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc cũ, giấy chuyển viện… Mỗi lần tới bệnh viện là một lần lục tìm giấy tờ, cố nhớ xem lần trước khám ở đâu, đã uống thuốc gì hay dị ứng với loại thuốc nào.

Một người cao tuổi mắc bệnh nền có thể đi qua nhiều cơ sở y tế nhưng thông tin sức khỏe lại nằm rải rác ở nhiều nơi. Bác sĩ khám hôm nay nhiều khi không thể nhìn thấy toàn bộ lịch sử điều trị trước đó của người bệnh. Những dữ liệu quan trọng vì thế bị đứt gãy, còn quá trình điều trị phần lớn vẫn dựa vào trí nhớ của bệnh nhân và người nhà.

Dữ liệu sức khỏe chỉ thực sự trở thành ‘mỏ vàng’ khi không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn giúp con người sống khỏe hơn, được chăm sóc và bảo vệ tốt hơn trong nền y tế hiện đại.

Tuy nhiên, điều đó đang dần thay đổi khi những tập hồ sơ y tế dày cộp từng chất đầy ngăn kéo được thay thế bằng một ứng dụng trên điện thoại. Huyết áp được cập nhật mỗi ngày. Lịch uống thuốc có nhắc tự động. Các chỉ số bất thường được cảnh báo sớm. Đơn thuốc, lịch sử khám bệnh hay lịch tiêm chủng đều được lưu trữ theo thời gian thực.

Trong mô hình y tế truyền thống, hệ thống thường chỉ phản ứng sau khi người dân mắc bệnh, giống một cơ chế “chữa cháy” hơn là chủ động phòng ngừa. Nhưng khi dữ liệu được số hóa, câu chuyện bắt đầu khác đi. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là một trong những đột phá chiến lược để đưa đất nước phát triển trong kỷ nguyên mới. Với ngành y tế, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và tái cấu trúc toàn bộ hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu số.

PGS-TS. Nguyễn Tri Thức, Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng, chuyển đổi số y tế hiện nay không còn dừng ở việc số hóa hồ sơ bệnh án hay cải cách thủ tục hành chính. Một mô hình y tế mới đang hình thành, trong đó dữ liệu sức khỏe trở thành “hạ tầng lõi” của toàn hệ thống. Điều này đặc biệt rõ tại tuyến y tế cơ sở.

Nếu trước đây, trạm y tế xã chủ yếu thực hiện tiêm chủng, khám chữa bệnh ban đầu hay phòng chống dịch theo phương thức thủ công, thì nay “Trạm Y tế số” đang được định hình như một trung tâm dữ liệu sức khỏe cộng đồng hoạt động theo
thời gian thực.

Trường Đại học Y tế Công cộng vừa giới thiệu một mô hình mới, trong đó dữ liệu sức khỏe không còn bị chia cắt theo từng lần khám mà được xây dựng đa chiều, gồm dữ liệu cá nhân, gia đình, cộng đồng cùng các yếu tố không gian và thời gian. Thông qua các công cụ như REDCap hay Epi Info, hệ thống có thể tự động phân tích dữ liệu, tính điểm nguy cơ và đưa ra cảnh báo sớm. Điều đó đồng nghĩa y tế sẽ không còn chờ người dân mắc bệnh rồi mới xử lý, mà có thể dự báo nguy cơ trước khi bệnh xảy ra.

Ví dụ, với người cao tuổi mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hệ thống có thể kết hợp dữ liệu môi trường, chất lượng không khí, tiền sử bệnh và điều kiện sinh hoạt để cảnh báo nguy cơ diễn biến nặng. Với dịch sốt xuất huyết, dữ liệu cộng đồng có thể hỗ trợ lập bản đồ nguy cơ, khoanh vùng dịch tễ và dự báo xu hướng bùng phát theo thời gian thực. Đây chính là nền tảng của “y tế chính xác” - mô hình y học hiện đại dựa trên dữ liệu lớn và cá thể hóa chăm sóc sức khỏe cho từng người dân.

Cuộc đua dữ liệu y tế và cơ hội của Việt Nam

Một trong những thay đổi lớn nhất hiện nay là dữ liệu sức khỏe không còn nằm yên trong các bệnh viện. Doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp y tế và các nền tảng số đang tham gia ngày càng sâu vào hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe.

Sổ sức khỏe điện tử Long Châu là một ví dụ rõ nét cho xu hướng đó. Không chỉ là ứng dụng lưu trữ thông tin hay mua thuốc trực tuyến, nền tảng này đang được phát triển như một “trợ lý sức khỏe số”. Người dùng có thể theo dõi huyết áp, nhịp tim, đường huyết, cân nặng dưới dạng biểu đồ trực quan; được nhắc giờ uống thuốc; lưu đơn thuốc điện tử; quản lý lịch tiêm chủng và nhận cảnh báo sức khỏe sớm.

Sau thời gian triển khai, sổ sức khỏe điện tử Long Châu hiện phục vụ hơn 2 triệu người dùng. Theo thống kê, hơn 90% người dùng đánh giá ứng dụng dễ sử dụng và gần 90% cảm thấy an tâm hơn khi theo dõi lịch sử tiêm chủng cũng như bệnh sử. Những con số này cho thấy người Việt đang dần thay đổi cách tiếp cận với sức khỏe, từ bị động sang chủ động, từ chữa bệnh sang theo dõi sức khỏe liên tục mỗi ngày.

Đáng chú ý hơn, phía sau các tiện ích ấy là vai trò ngày càng lớn của trí tuệ nhân tạo (AI). AI hiện không còn là khái niệm xa vời trong y tế mà đang tham gia trực tiếp vào chăm sóc sức khỏe hằng ngày thông qua các bộ câu hỏi đánh giá nguy cơ, cảnh báo sơ bộ dựa trên triệu chứng và phân tích dữ liệu cá nhân. Công nghệ OCR cho phép người dùng chỉ cần chụp ảnh đơn thuốc, hệ thống sẽ tự động trích xuất tên thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng để lưu vào hồ sơ sức khỏe điện tử.

Theo định hướng của Bộ Y tế, dữ liệu sức khỏe sẽ được liên thông từ trạm y tế xã lên sổ sức khỏe điện tử tích hợp trên ứng dụng VNeID. Điều đó đồng nghĩa mỗi lần khám bệnh, xét nghiệm, tiêm chủng hay điều trị đều có thể trở thành một phần của hồ sơ sức khỏe điện tử xuyên suốt cuộc đời mỗi người dân.

Hiện nhiều quốc gia đã đi rất xa trong cuộc đua này. Singapore xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông toàn quốc. Hàn Quốc ứng dụng dữ liệu lớn để quản lý bệnh mạn tính và dự báo dịch bệnh. Estonia gần như số hóa toàn bộ dữ liệu sức khỏe công dân. Việt Nam cũng đang bước vào cuộc đua tương tự với lợi thế đặc biệt là nền tảng định danh số quốc gia VNeID đã có độ phủ lớn. Nếu làm đúng, dữ liệu sức khỏe sẽ trở thành “mỏ vàng” thực sự của y tế Việt Nam.

Tuy nhiên, “mỏ vàng” chỉ có giá trị khi được khai thác đúng cách. Bởi dữ liệu sức khỏe không phải dữ liệu thông thường. Nó liên quan trực tiếp đến đời sống riêng tư, bảo hiểm, cơ hội việc làm và an toàn cá nhân. Một khi bị lộ lọt hoặc sử dụng sai mục đích, hậu quả không chỉ là thiệt hại kinh tế mà còn là sự mất niềm tin của xã hội.

Vì vậy, bài toán lớn nhất hiện nay không đơn thuần là thu thập dữ liệu, mà là quản trị dữ liệu. Ai được quyền khai thác? Dữ liệu được sử dụng cho mục đích gì? Người dân có quyền kiểm soát dữ liệu của mình hay không? Hệ thống bảo mật có đủ mạnh để ngăn chặn rò rỉ thông tin hay không?

Đó sẽ là những câu hỏi trung tâm của nền y tế số trong tương lai. Bởi suy cho cùng, dữ liệu sức khỏe chỉ thực sự trở thành “mỏ vàng” khi nó không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn giúp con người sống khỏe hơn, được chăm sóc tốt hơn và được bảo vệ tốt hơn trong một hệ thống y tế hiện đại.