Các chuyên gia cảnh báo, thuốc lá không chỉ cướp đi sinh mạng của người hút mà còn âm thầm đe dọa sức khỏe phụ nữ, trẻ em và thai nhi, tạo nên gánh nặng bệnh tật và kinh tế khổng lồ cho xã hội.

Dù không trực tiếp hút thuốc, hàng triệu phụ nữ Việt Nam vẫn đang hằng ngày phơi nhiễm khói thuốc thụ động ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Đại dịch thuốc lá tiếp tục là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Theo Báo cáo xu hướng toàn cầu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2024, thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó khoảng 1,6 triệu người không hút thuốc nhưng tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động.

Tại Việt Nam, tác hại của thuốc lá vẫn đang để lại những hệ lụy nặng nề. Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu được WHO trích dẫn, sử dụng thuốc lá cướp đi sinh mạng của khoảng 103.000 người mỗi năm. Trong số này có 84.500 trường hợp tử vong do hút thuốc chủ động và khoảng 18.800 trường hợp tử vong do hút thuốc thụ động.

Đáng lo ngại, mặc dù tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới Việt Nam tương đối thấp, phụ nữ lại là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề của khói thuốc thụ động.

Theo WHO, có tới 48,2% phụ nữ Việt Nam thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc tại nhà và 25,4% hít phải khói thuốc tại nơi làm việc. Điều này đồng nghĩa với việc gần một nửa phụ nữ đang phải đối mặt với các nguy cơ bệnh tật ngay trong môi trường sống vốn được coi là an toàn nhất.

Các chuyên gia y tế công cộng cho biết, sử dụng thuốc lá kéo dài hàng thế kỷ đã tạo ra một thảm họa y tế công cộng hoàn toàn có thể phòng tránh. Khói thuốc lá liên quan mật thiết đến bệnh lý của hầu hết các cơ quan trong cơ thể, từ ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp đến các rối loạn về sức khỏe sinh sản ở cả nam và nữ giới.

Phơi nhiễm khói thuốc còn gây hại nghiêm trọng đối với thai nhi, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh đường hô hấp, chậm phát triển và suy giảm miễn dịch.

TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, trong khói thuốc lá chứa khoảng 7.000 hóa chất khác nhau, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư và là nguyên nhân của 28 nhóm bệnh nguy hiểm.

Một trong những thành phần độc hại nhất là nicotine, chất gây nghiện mạnh được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp vào nhóm chất có tính gây nghiện tương tự heroin và cocaine. Chỉ khoảng 10 giây sau khi hít vào, nicotine đã được hấp thu vào máu và tác động lên não bộ, làm tăng nhịp tim, co mạch, tăng huyết áp và tạo cảm giác hưng phấn tạm thời.

Tuy nhiên, cảm giác này nhanh chóng qua đi. Khi nồng độ nicotine trong cơ thể giảm xuống, người hút thường xuất hiện cảm giác bứt rứt, căng thẳng, khó tập trung, lo âu hoặc rối loạn giấc ngủ, từ đó hình thành vòng xoáy lệ thuộc và nghiện thuốc lá. Đáng chú ý, nicotine được tìm thấy ở hầu hết các cơ quan trong cơ thể và cả trong sữa mẹ, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ nhỏ.

Bên cạnh nicotine, khói thuốc còn chứa nhiều chất độc nguy hiểm khác như hắc ín (tar), carbon monoxide (CO), benzene, nitrosamines, ammonia, formaldehyde và các hydrocarbon thơm đa vòng. Hắc ín chứa nhiều chất gây ung thư; khí CO làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, bệnh tim mạch và đột quỵ. Trong khi đó, benzene và nitrosamines là những chất sinh ung thư mạnh đã được khoa học chứng minh.

Không chỉ gây tổn hại cho sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra gánh nặng kinh tế rất lớn đối với mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Chi phí mua thuốc lá, điều trị các bệnh liên quan, giảm năng suất lao động và tử vong sớm đã tạo nên những tổn thất khổng lồ. WHO ước tính tổng chi phí y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP.

Các chuyên gia nhận định, xây dựng môi trường sống không khói thuốc không chỉ là trách nhiệm của người hút thuốc mà còn là giải pháp quan trọng để bảo vệ phụ nữ, trẻ em và thế hệ tương lai. Mỗi điếu thuốc được từ bỏ hôm nay không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ của người hút mà còn giảm nguy cơ bệnh tật cho những người thân yêu xung quanh.

WHO lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026 là “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, nhấn mạnh việc bóc tách các chiêu thức tiếp thị đang nhắm trực diện vào giới trẻ.

Các chuyên gia cảnh báo rằng, phía sau lớp vỏ hiện đại và mùi hương dễ chịu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vẫn chứa nicotine gây nghiện, có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng tới não bộ, hệ tim mạch, hô hấp và sức khỏe tâm thần của người trẻ.

Đáng lo ngại, không gian mạng đang trở thành “điểm nóng” phát tán thuốc lá mới. Chỉ bằng vài thao tác đơn giản, người dùng có thể dễ dàng tiếp cận quảng cáo, hội nhóm mua bán hoặc video trải nghiệm sản phẩm mà gần như không có rào cản độ tuổi hiệu quả. Nhiều chuyên gia nhận định đây là quá trình “bình thường hóa” hành vi sử dụng nicotine trong giới trẻ dưới lớp vỏ công nghệ và xu hướng thời thượng.

Trước thực trạng trên, Bộ Y tế đề nghị các Bộ, ngành, đoàn thể Trung ương tiếp tục phổ biến và thực thi nghiêm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; đưa nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào kế hoạch hoạt động hằng năm; bổ sung quy định cấm hút thuốc tại cơ quan, công sở; tăng cường truyền thông về tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tới cán bộ, công chức, viên chức và người lao động.

Đồng thời, các đơn vị cần thành lập đoàn kiểm tra chuyên đề, xử lý nghiêm hành vi sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và Nghị định số 90/2026/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế.

Theo giới chuyên môn, để ngăn thuốc lá mới len sâu vào học đường và đời sống thanh thiếu niên, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như siết quảng cáo trên nền tảng số, kiểm soát bán hàng qua mạng, tăng truyền thông học đường, hỗ trợ cai nghiện nicotine và nâng cao vai trò giám sát từ gia đình.

Các chuyên gia cũng cảnh báo, nhiều phụ huynh hiện vẫn lầm tưởng thuốc lá điện tử “ít hại hơn” thuốc lá truyền thống, trong khi thực tế đây vẫn là sản phẩm gây nghiện nicotine với nguy cơ ảnh hưởng lâu dài tới sức khỏe. Chính khoảng trống nhận thức này đang vô tình tạo điều kiện để thuốc lá mới tiếp cận người trẻ ngày càng dễ dàng hơn.

Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới liên tục biến đổi hình thức để né tránh kiểm soát, cuộc chiến chống nicotine không còn là nhiệm vụ riêng của ngành Y tế mà đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và toàn xã hội nhằm bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ nghiện chất và những hệ lụy sức khỏe kéo dài nhiều năm sau đó.