Ảnh minh họa.

Chính phủ vừa có Báo cáo số 74/BC-CP gửi Quốc hội về việc thực hiện Nghị quyết số 172/2024/QH15 ngày 30/11/2024 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc – Nam.

Thách thức việc làm chủ công nghệ

Báo cáo số 74 cho biết, với các cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt được Quốc hội thông qua, Chính phủ đã cụ thể hóa bằng các nghị quyết để triển khai Dự án theo yêu cầu.

Cùng với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ; sự phối hợp chặt chẽ của các bộ, ngành, địa phương và các cơ quan của Quốc hội; sự đổi mới trong phương thức lãnh đạo, tổ chức thực hiện; sự quyết tâm, nỗ lực của người đứng đầu các đơn vị, chủ đầu tư và tư vấn; cũng như sự vào cuộc của hệ thống chính trị các địa phương trong công tác giải phóng mặt bằng, đến nay Dự án đã được triển khai bám sát các chỉ đạo, tuân thủ quy định.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai vẫn phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc, đặc biệt là việc xác định hình thức đầu tư; lựa chọn công nghệ, đối tác phù hợp; và yêu cầu rút ngắn tiến độ để khởi công vào tháng 12/2026.

Về xác định hình thức đầu tư, Chính phủ cho biết hiện Dự án mới có Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, chưa đủ cơ sở để phân tích, đánh giá và lựa chọn các hình thức đầu tư khác ngoài phương án đầu tư công đã được Quốc hội thông qua.

Thực hiện chỉ đạo của Thường trực Chính phủ, trên cơ sở Báo cáo nghiên cứu khả thi do tư vấn lập, Bộ Xây dựng sẽ rà soát kỹ lưỡng và trình Chính phủ xem xét, quyết định hình thức đầu tư phù hợp.

Về công nghệ và lựa chọn đối tác, theo Chính phủ, các quốc gia làm chủ công nghệ đường sắt tốc độ cao hầu như không chuyển giao công nghệ lõi, công nghệ độc quyền, mà chủ yếu chuyển giao vận hành, bảo trì và đào tạo nhân lực. Trong khi đó, việc làm chủ công nghệ sản xuất tàu cao tốc và hệ thống tín hiệu điều khiển đòi hỏi chi phí rất lớn, cần nền tảng công nghiệp lõi và công nghiệp phụ trợ phát triển.

Đây là Dự án hạ tầng có quy mô lớn nhất từ trước đến nay, mức độ phức tạp cao, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh và hội nhập quốc tế. Vì vậy, việc lựa chọn công nghệ, đối tác phải được cân nhắc kỹ lưỡng trên nhiều khía cạnh, từ kỹ thuật, kinh tế đến chính trị, đối ngoại và an ninh – quốc phòng.

Theo Nghị định số 123/2025/NĐ-CP, việc lập Dự án được thực hiện thông qua Báo cáo nghiên cứu khả thi do tư vấn lập, trong đó Báo cáo giữa kỳ là bước bắt buộc, có vai trò quan trọng trong việc lựa chọn phương án công nghệ. Trên cơ sở ý kiến của Hội đồng thẩm định Nhà nước, Thủ tướng Chính phủ sẽ xem xét, quyết định.

Hiện tư vấn hỗ trợ quản lý Dự án đang triển khai thủ tục lựa chọn tư vấn lập Dự án. Các nội dung liên quan đã được Bộ Xây dựng báo cáo, Thường trực Chính phủ đã có chỉ đạo báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.

Chính phủ cũng cho biết, việc rút ngắn tiến độ để khởi công Dự án vào tháng 12/2026 theo Nghị quyết số 106/NQ-CP ngày 23/4/2025 là rất khó khăn, thách thức và chưa có tiền lệ.

Với Dự án có quy mô đặc biệt lớn, lần đầu triển khai tại Việt Nam, thời gian lập Báo cáo nghiên cứu khả thi (bao gồm thiết kế FEED thay cho thiết kế cơ sở) dự kiến từ 30 đến 48 tháng. Sau khi lựa chọn được tư vấn, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục rà soát, xây dựng tiến độ chi tiết bảo đảm tính khả thi.

Áp lực rút ngắn tiến độ khởi công

Một khó khăn khác là công tác giải phóng mặt bằng dù Quốc hội đã cho phép tách công tác giải phóng mặt bằng thành Dự án độc lập. Tuy nhiên, việc triển khai các bước như cắm cọc, kiểm đếm, phê duyệt phương án bồi thường, chi trả… vẫn phụ thuộc vào hướng tuyến và các yếu tố kỹ thuật do tư vấn xác định trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Hiện các địa phương mới chủ yếu thực hiện công tác kiểm đếm, làm cơ sở lập kế hoạch sử dụng đất và xây dựng các khu tái định cư.

Để bảo đảm triển khai Dự án theo yêu cầu tại Nghị quyết số 172/2024/QH15, Chính phủ kiến nghị Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục quan tâm, tăng cường giám sát; đồng thời đề nghị Đoàn đại biểu Quốc hội các địa phương phối hợp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc.

Do công trình có quy mô đặc biệt lớn, tính chất phức tạp, lần đầu triển khai, trong quá trình thực hiện khó tránh khỏi phát sinh nội dung cần điều chỉnh về cơ chế, chính sách. Chính phủ sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất bổ sung (nếu có), trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Được biết, Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc – Nam đã được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 172/2024/QH15, với chiều dài khoảng 1.541 km từ Hà Nội đến TP.HCM, đi qua 15 tỉnh, thành phố (trước khi sắp xếp là 20 địa phương).

Dự án được đầu tư đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/h; gồm 23 ga hành khách, 5 ga hàng hóa; vận chuyển hành khách là chủ yếu, kết hợp lưỡng dụng phục vụ quốc phòng, an ninh.

Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 1.713.548 tỷ đồng (tương đương khoảng 67,34 tỷ USD), sử dụng vốn ngân sách nhà nước và các nguồn hợp pháp khác; hình thức đầu tư gồm đầu tư công, PPP và đầu tư kinh doanh.

Dự án dự kiến lập Báo cáo nghiên cứu khả thi từ năm 2025, cơ bản hoàn thành vào năm 2035 và áp dụng 20 chính sách đặc thù nhằm bảo đảm tiến độ, huy động nguồn lực, phát triển công nghiệp và đào tạo nhân lực.

Tại Báo cáo số 74, Chính phủ cho biết là chủ đầu tư đã lựa chọn xong tư vấn hỗ trợ quản lý Dự án bước lập Báo cáo nghiên cứu khả thi và ký hợp đồng ngày 8/1/2026. Hiện đang chuẩn bị lựa chọn các gói thầu quan trọng như tư vấn khảo sát, lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường, thẩm tra và các nội dung liên quan.

Đồng thời, các gói thầu phụ trợ như rà phá bom mìn, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và đánh giá tác động môi trường đã được phê duyệt nhiệm vụ, dự toán.