Theo bác sỹ chuyên khoa II Nguyễn Thị Thu Hiền, Khoa Nội Chung, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, thời tiết là yếu tố tác động trực tiếp, thường xuyên và nhanh chóng đến cơ thể con người thông qua nhiều cơ quan, bộ phận khác nhau.

Sự thay đổi của thời tiết, đặc biệt là các đợt rét đậm, rét sâu kéo dài, có thể ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe, trong đó người cao tuổi và trẻ nhỏ là những đối tượng nhạy cảm, dễ bị tổn thương nhất.

Việc tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin cần thiết như cúm, phế cầu, RSV đối với người lớn tuổi và người có bệnh nền cũng đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa bệnh tật mùa lạnh.

Người cao tuổi có hệ miễn dịch suy giảm, các cơ quan trong cơ thể lão hóa, khả năng đáp ứng và thích nghi với sự thay đổi của môi trường kém hơn so với người trẻ.

Đối với những người có bệnh lý nền, sự suy giảm chức năng của nhiều cơ quan càng khiến cơ thể khó thích nghi khi nhiệt độ xuống thấp, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh và khiến các bệnh sẵn có dễ diễn biến nặng.

Khi trời lạnh, không khí lạnh khiến các mạch máu vùng mũi họng co lại, làm giảm khả năng làm ấm và làm sạch không khí trước khi đi vào phổi.

Luồng khí lạnh kèm theo bụi dễ xâm nhập sâu vào hệ hô hấp, kích thích tăng tiết dịch, làm đờm đặc, dính, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Hệ quả là các triệu chứng ho đờm, khó khạc, viêm phổi, co thắt phế quản hoặc đợt cấp của các bệnh phổi mạn tính gia tăng rõ rệt ở người cao tuổi trong mùa lạnh.

Nhiệt độ môi trường thấp còn gây co mạch ngoại vi, làm thay đổi độ đàn hồi mạch máu, tăng gánh nặng cho tim và ảnh hưởng đến quá trình cung cấp máu nuôi dưỡng các cơ quan. Điều này khiến huyết áp dễ biến động, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, suy tim, đột quỵ não và nhồi máu cơ tim, những bệnh lý tim mạch nguy hiểm thường gặp ở người cao tuổi khi trời rét.

Thời tiết lạnh cũng tác động mạnh đến hệ cơ xương khớp. Sự co mạch làm giảm lượng máu nuôi dưỡng cơ và khớp, gây co cứng cơ, hạn chế vận động khớp.

Người cao tuổi vốn đã bị thoái hóa xương khớp, khi trời lạnh lại càng ít vận động do đau và cứng khớp, dẫn đến giảm linh hoạt, đi lại chậm chạp, phản xạ kém, làm tăng nguy cơ té ngã và chấn thương.

Không chỉ vậy, thời tiết lạnh còn ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể. Hệ tiêu hóa có thể bị tác động do người cao tuổi ngại ăn uống, ăn không ngon miệng, giảm hấp thu, dễ dẫn đến suy kiệt và rối loạn tiêu hóa.

Hệ thần kinh cũng chịu ảnh hưởng khi người cao tuổi ít giao tiếp, ngại ra ngoài, ít vận động, dinh dưỡng không đầy đủ, từ đó làm tăng nguy cơ căng thẳng, trầm cảm, suy giảm trí nhớ và khả năng vận động.

Theo các chuyên gia, những đợt rét sâu, rét kéo dài là “thời điểm nhạy cảm” khiến các bệnh lý nền dễ trở nặng và làm xuất hiện thêm các bệnh lý cơ hội.

Vì vậy, việc phát hiện sớm những thay đổi bất thường về sức khỏe ở người cao tuổi để kịp thời thăm khám và điều trị là vô cùng quan trọng. Gia đình và người chăm sóc cần theo dõi sát các biểu hiện trong sinh hoạt hàng ngày của người cao tuổi, ghi nhận những thay đổi để tránh bỏ sót dấu hiệu bệnh.

Những biểu hiện như chậm chạp, lú lẫn, quên nhiều, nói ngọng, nuốt kém, yếu tay chân, thay đổi dáng đi có thể là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý thần kinh, tai biến mạch não hoặc đột quỵ.

Các triệu chứng đau ngực, khó thở khi gắng sức, huyết áp không ổn định, tim đập nhanh hoặc không đều, phù chân, phù mặt có thể liên quan đến bệnh tim mạch như tăng huyết áp, suy tim, nhồi máu cơ tim. Trong khi đó, khó thở, thở rít, nhiều đờm đặc khó khạc, sốt hoặc rét run là những dấu hiệu cần nghĩ tới bệnh lý hô hấp như viêm phổi, đợt cấp bệnh phổi mạn tính hoặc hen phế quản.

Ngoài ra, các thay đổi về dáng đi, đau và sưng khớp, hạn chế vận động, sốt có thể liên quan đến các bệnh lý xương khớp cấp tính. Những rối loạn ăn uống, buồn nôn, nôn, đi ngoài bất thường, bụng chướng cũng cần được đánh giá sớm để loại trừ các bệnh lý tiêu hóa.

Thay đổi thói quen ăn uống, phù, tiểu nhiều lần có thể là dấu hiệu của rối loạn chuyển hóa, bệnh thận tiết niệu hoặc nội tiết. Với những người cao tuổi nằm lâu tại giường, ít minh mẫn hoặc không tự chăm sóc được, gia đình cần đặc biệt chú ý phát hiện sớm các tổn thương vùng tì đè như loét da ở mông, vai, các nếp gấp để tránh bệnh tiến triển âm thầm, khó điều trị.

Để bảo vệ sức khỏe người cao tuổi trong thời tiết lạnh sâu, các bác sỹ khuyến cáo cần giữ ấm cơ thể bằng quần áo dài, nhiều lớp để linh hoạt khi nhiệt độ thay đổi, quàng khăn, đội mũ giữ ấm vùng cổ gáy, mũi xoang và đi tất, giày để giữ ấm bàn chân.

Không gian sinh hoạt cần kín gió, đủ ấm, tạo điều kiện để người cao tuổi duy trì vận động và tập thể dục nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng nhằm cải thiện tuần hoàn và tăng sức đề kháng.

Bên cạnh đó, người cao tuổi cần ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, ưu tiên thức ăn ấm nóng, uống đủ nước, bổ sung vitamin từ rau củ, trái cây để tránh suy giảm năng lượng và miễn dịch.

"Việc tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin cần thiết như cúm, phế cầu, RSV đối với người lớn tuổi và người có bệnh nền cũng đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa bệnh tật mùa lạnh", bác sỹ của Bệnh viện Lão khoa Trung ương nói thêm.

Nói thêm về dịch cúm mùa còn đang gây nhiều lo ngại theo BSCKII Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng chống dịch, tiêm vắc-xin cúm và vắc-xin phế cầu đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong phòng ngừa các bệnh lý hô hấp dễ biến chứng. Tiêm phòng giúp giảm rõ rệt nguy cơ nhập viện, hạn chế tổn thương phổi và giảm khả năng tiến triển sang ARDS.

Đối với người mắc bệnh tự miễn hoặc người ghép thận đang dùng thuốc chống thải ghép, tiêm vắc-xin cúm hằng năm gần như là biện pháp bảo vệ bắt buộc, an toàn và không ảnh hưởng đến chức năng thận ghép. Việc tiêm phòng trước mùa cúm từ 4-6 tuần giúp cơ thể có đủ thời gian tạo miễn dịch, giảm thiểu nguy cơ diễn biến nặng.

Nói thêm về vắc-xin phòng cúm mùa, bác sỹ Lê Thị Kim Hoa, đại diện hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec nhấn mạnh, mặc dù cúm mùa thường lành tính, nhưng cũng có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí có thể tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng như H1N1, H3N2 và hai chủng nhóm B có khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục. Do đó, mỗi năm chủng virus lưu hành có thể thay đổi, vì vậy việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm mùa hàng năm là cần thiết để đảm bảo hiệu quả bảo vệ.

Giải thích thêm về việc phải tiêm vắc-xin cúm hàng năm, chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec cho biết, WHO duy trì các trạm quan trắc virus cúm trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm phân lập và xác định chủng virus lưu hành tại từng khu vực địa lý.

Dựa trên các dữ liệu này, WHO dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông - Xuân ở Bắc bán cầu (từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau) và mùa Đông - Xuân ở Nam bán cầu (từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm).

Từ đó, WHO hướng dẫn các nhà sản xuất vắc-xin chuẩn bị các chủng phù hợp và cung cấp ra thị trường vào thời điểm thích hợp là tháng 8 và tháng 9 cho Bắc bán cầu, và tháng 4 đến tháng 5 cho Nam bán cầu.

Vì Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa thuộc Bắc bán cầu, người dân nên tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, vào thời điểm trước khi mùa cúm bắt đầu, nhằm được bảo vệ suốt mùa Đông và Xuân.

Đồng thời, theo chuyên gia người cao tuổi cần tuân thủ điều trị, sử dụng thuốc theo đúng đơn và hướng dẫn của bác sỹ nhằm duy trì trạng thái ổn định của cơ thể, hạn chế tối đa nguy cơ bệnh diễn biến nặng trong những ngày rét sâu.