Công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá và những vấn đề đặt ra trong quản lý mặt hàng này là một trong những nội dung được trao đổi tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ, do Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tổ chức mới đây tại TP.HCM.

Tại Hội nghị, nhiều ý kiến cho rằng quản lý thị trường thuốc lá là bài toán đặc thù bởi chính sách phải đồng thời hướng đến nhiều mục tiêu là giảm mức độ tiếp cận và sử dụng thuốc lá, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, kiểm soát thị trường, chống buôn lậu và bảo đảm hiệu quả thực thi.

Trong đó, tình trạng thuốc lá nhập lậu và đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán nhận được nhiều sự quan tâm. Hoạt động kinh doanh thuốc lá bất hợp pháp được đánh giá đang diễn biến phức tạp, với phương thức vận chuyển, phân phối liên tục thay đổi và có xu hướng dịch chuyển mạnh sang không gian mạng.

Bài toán càng đáng lưu ý khi thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ bắt đầu tăng mạnh từ ngày 1/1/2027. Một số ý kiến tại Hội nghị cho rằng, trong quá trình tăng cường các biện pháp kiểm soát đối với thị trường hợp pháp, cần đồng thời đánh giá nguy cơ người tiêu dùng chuyển sang các nguồn cung bất hợp pháp nếu chênh lệch giá gia tăng hoặc khả năng tiếp cận sản phẩm chính ngạch thay đổi đáng kể.

Các đại biểu tham dự Hội nghị.

Trong hơn hai thập niên qua, nhiều quốc gia đã áp dụng hệ thống giải pháp kiểm soát thuốc lá tương đối toàn diện, từ tăng thuế, chuẩn hóa bao bì đến hạn chế hoặc cấm trưng bày sản phẩm tại các điểm bán lẻ.

Những chính sách này hướng đến mục tiêu giảm sức hấp dẫn, khả năng tiếp cận và tỷ lệ sử dụng thuốc lá. Tuy nhiên, kinh nghiệm được các đại biểu dẫn ra tại hội nghị cũng đặt ra một vấn đề khác cần tính đến, đó là diễn biến của thị trường bất hợp pháp trong quá trình siết chặt quản lý.

Tại Australia, các bang từng bước áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán từ những năm 2000, sau đó triển khai bao bì trơn và tăng mạnh thuế thuốc lá. Tỷ lệ hút thuốc hằng ngày ở người từ 14 tuổi trở lên đã giảm đáng kể, xuống 5,6% vào năm 2025.

Song song với kết quả về giảm tỷ lệ hút thuốc, thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại nước này cũng trở thành vấn đề đáng quan tâm. Cơ quan Thống kê Úc (ABS) ghi nhận tỷ trọng thuốc lá lậu đã tăng vọt từ 12% năm 2017 lên tới 80% tổng lượng tiêu thụ năm 2025. Tỷ trọng thuốc lá lậu tăng mạnh trong những năm gần đây, kéo theo thất thu thuế và hoạt động tội phạm liên quan đến thị trường ngầm.

Tình trạng thuốc lá bất hợp pháp cũng được ghi nhận tại New Zealand. Đến tháng 7/2026, một chiến dịch chống thuốc lá lậu tại nước này đã thu giữ hơn 1,3 triệu điếu thuốc lá bất hợp pháp, khoảng 170.000 NZD tiền mặt và bắt giữ 5 người liên quan đến một đường dây đang mở rộng mạng lưới điểm bán lẻ.

Với Singapore, nơi áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá từ năm 2017, số liệu Hải quan được The Straits Times dẫn lại cho thấy trong 11 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng đã tịch thu khoảng 3,24 triệu bao thuốc lá trốn thuế.

Tại Anh, Cơ quan Thuế và Hải quan ước tính thất thu thuế liên quan đến thuốc lá bất hợp pháp trong năm tài chính 2024-2025 khoảng 1,3 tỷ bảng. Trong khi đó, tại Ireland, nơi áp dụng cấm trưng bày từ năm 2009, tỷ lệ hút thuốc được dẫn tại hội nghị dao động quanh mức 17-18% trong giai đoạn 2021-2025.

Những kinh nghiệm trên cho thấy một chính sách kiểm soát thuốc lá cần được đánh giá trên nhiều khía cạnh. Giảm tỷ lệ hút thuốc vẫn là mục tiêu quan trọng về sức khỏe cộng đồng, nhưng cùng với đó, cơ quan quản lý cần theo dõi khả năng dịch chuyển nhu cầu sang thị trường bất hợp pháp và chuẩn bị năng lực thực thi tương ứng.

Điều này càng quan trọng khi thị trường phi chính thức không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn đặt ra thách thức lớn hơn đối với quản lý nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và hoạt động của các đường dây buôn lậu.

Đối với Việt Nam, áp lực kiểm soát thuốc lá bất hợp pháp đã hiện hữu ngay cả trước khi các chính sách mới được triển khai. Báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 tại hội nghị cho thấy, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, hàng trăm nghìn bao thuốc lá lậu đã bị lực lượng chức năng thu giữ tại nhiều địa bàn trọng điểm. Riêng Đồng Tháp ghi nhận hơn 230.000 bao, Tây Ninh hơn 135.000 bao; nhiều vụ việc cũng được phát hiện tại An Giang, TP.HCM và Hà Nội.

Những con số này phản ánh cuộc đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá vẫn đứng trước sức ép lớn, đặc biệt tại các tuyến biên giới, địa bàn trung chuyển và các đô thị có sức tiêu thụ cao.

Ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, kinh nghiệm quốc tế cần được xem xét trong quá trình xây dựng chính sách, nhất là mối quan hệ giữa tăng thuế và khả năng kiểm soát thị trường bất hợp pháp.

Số liệu được ông Nghĩa dẫn tại Hội nghị cho thấy thuốc lá nhập lậu hiện chiếm trên 10% thị phần tiêu thụ, gây thất thu ngân sách khoảng 4.000-5.000 tỷ đồng mỗi năm. Nếu tính trong nhiều năm, tổng nguồn thu bị mất có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Dự báo được đưa ra cho rằng đến năm 2031, số thu ngân sách thất thoát do thuốc lá lậu có thể lên gần 20.000 tỷ đồng mỗi năm.

Không chỉ là vấn đề nguồn thu, sự phát triển của thị trường bất hợp pháp còn khiến công tác quản lý trở nên khó khăn hơn. Hàng hóa ngoài hệ thống chính thức khó kiểm soát về nguồn gốc, việc kinh doanh có thể chuyển từ các điểm bán truyền thống sang mạng xã hội và các phương thức giao dịch kín, đặt ra yêu cầu mới đối với lực lượng chức năng.

Liên quan đến đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, theo Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội TP.Hải Phòng, việc xây dựng chính sách cần đặt trong tổng thể kiểm soát cả thị trường hợp pháp và bất hợp pháp. “Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời”, bà Nga nhấn mạnh.

Một phương án được đề cập là nghiên cứu cách tiếp cận có mục tiêu thay vì áp dụng ngay một cơ chế giống nhau cho tất cả các điểm bán. Chẳng hạn, có thể xem xét hạn chế sản phẩm được nhìn thấy từ bên ngoài mặt tiền cửa hàng hoặc cửa kính nhằm giảm mức độ tiếp xúc của cộng đồng, trong khi vẫn thiết kế cơ chế quản lý phù hợp đối với hoạt động bán hàng bên trong cửa hàng.

Bên cạnh đó, việc thiết kế một lộ trình chuyển tiếp phù hợp từ 18 đến 24 tháng là điều kiện cần thiết để có đủ thời gian soạn thảo, ban hành hướng dẫn kỹ thuật và giúp các hộ kinh doanh nhỏ thích ứng cơ sở vật chất.