Tết là dịp sum vầy, mâm cơm truyền thống vì thế thường thịnh soạn hơn ngày thường. Thế nhưng, với người mắc bệnh mạn tính, sự phong phú ấy lại dễ trở thành một thử thách.

Chế độ ăn giàu năng lượng, rượu bia và thói quen ít vận động trong những ngày nghỉ khiến các bệnh lý như đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gout dễ mất kiểm soát, kéo theo nguy cơ biến chứng tim mạch và rối loạn chuyển hóa.

Tết là dịp sum vầy, mâm cơm truyền thống vì thế thường thịnh soạn hơn ngày thường. Thế nhưng, với người mắc bệnh mạn tính, sự phong phú ấy lại dễ trở thành một thử thách.

TS.Trần Châu Quyên, Trưởng khoa Khám tư vấn dinh dưỡng người lớn (Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế) cho biết, nhiều người tăng cân nhanh chỉ trong dịp Tết do kết hợp nhiều yếu tố: văn hóa mời ăn, món ăn truyền thống giàu năng lượng và thiếu vận động thể chất.

Đáng nói, tình trạng này không chỉ diễn ra trong vài ngày nghỉ mà thường bắt đầu từ trước đó, với các buổi tất niên, gặp mặt cuối năm. Thói quen “ăn mỗi thứ một chút” ở nhiều nhà khiến tổng năng lượng nạp vào vượt xa mức kiểm soát, dẫn tới tăng cân nhanh mà người trong cuộc đôi khi không nhận ra.

Theo các nghiên cứu, chỉ trong 7-10 ngày Tết, nếu năng lượng nạp vào vượt quá nhu cầu từ 300-500kcal mỗi ngày, người trưởng thành có thể tăng 1-2kg. Việc tăng cân trong thời gian ngắn làm gia tăng kháng insulin, khiến việc kiểm soát đường máu, huyết áp và mỡ máu khó hơn, từ đó tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, đặc biệt ở nhóm bệnh nội tiết, chuyển hóa.

Nguy cơ này càng rõ hơn khi nhìn vào hàm lượng năng lượng trong những món ăn quen thuộc. Trung bình một chiếc bánh chưng hoặc bánh tét trọng lượng 750g chứa khoảng 2.472kcal. Chỉ cần ăn 1/8 chiếc bánh, cơ thể đã nạp vào hơn 300kcal, tương đương một bữa sáng hoặc một bát cơm đầy kèm thịt.

Trong khi đó, bánh chưng thường không “đi một mình” mà đi kèm với nem rán, giò lụa, thịt đông, dưa hành. Một chiếc nem rán cỡ vừa có thể chứa 70-100kcal; một miếng giò lụa 30-40g khoảng 80-100kcal; một phần nhỏ thịt đông cũng có thể lên tới 100-150kcal.

Điều khiến tình trạng tăng cân trở nên khó tránh là nhịp vận động ngày Tết thường chậm lại. Đa số mọi người đi lại thong thả, vận động nhẹ, trong khi mức tiêu hao năng lượng lại không đủ bù lại lượng nạp vào từ những món ăn “ăn thêm cho vui”.

Theo tính toán của chuyên gia, để tiêu thụ năng lượng của một miếng bánh chưng, người nặng khoảng 60kg cần đạp xe 50 phút, chạy bộ hơn 30 phút hoặc dành gần 2 giờ cho các hoạt động vận động sau bữa ăn.

Từ thực tế đó, chuyên gia cho rằng người mắc bệnh mạn tính không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối trong dịp Tết, nhưng cần chủ động kiểm soát khẩu phần và thời điểm ăn, giữ nhịp sinh hoạt ổn định để tránh những biến động chỉ số đột ngột.

Với người mắc đái tháo đường, điều đáng lo nhất trong dịp Tết là đường máu dễ kiểm soát kém do ăn không đúng giờ, bữa ăn thất thường, không phù hợp với liều thuốc thường ngày. Vì vậy, người bệnh cần duy trì chế độ ăn điều độ, đúng giờ, lượng thức ăn không chênh lệch nhiều so với ngày thường, tránh ăn quá nhiều hoặc quá ít.

Người bệnh vẫn có thể ăn bánh chưng hoặc bánh tét, nhưng phải kiểm soát số lượng và thời điểm. Mỗi lần chỉ nên ăn từ 1/8 đến 1/6 chiếc bánh tùy kích cỡ, không nên ăn quá một miếng trong ngày để bảo đảm đa dạng thực phẩm.

Bánh chưng nên ăn trong bữa chính, không ăn vặt giữa các bữa và không ăn muộn. Khi ăn nên kèm nhiều rau xanh để làm chậm tăng đường huyết, đồng thời tránh bánh chưng rán vì làm tăng chất béo và năng lượng, khiến đường huyết và cân nặng khó kiểm soát hơn.

Một điểm khác dễ bị bỏ qua là trái cây. Dù cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết, người bệnh đái tháo đường cần lựa chọn phù hợp. Nên ưu tiên các loại ít ngọt như bưởi, cam quýt với lượng vừa phải, táo, lê, thanh long.

Hạn chế các loại ngọt như mít, sầu riêng, xoài chín, nho khô. Trái cây nên ăn sau bữa chính 1-2 giờ, mỗi lần khoảng 100g, không ăn nhiều cùng lúc và hạn chế ép nước uống.

Trong các cuộc chúc Tết, việc được mời trà, mứt, bánh, kẹo, socola, quả khô là điều khó tránh. Tuy nhiên, người bệnh cần hạn chế vì đây là nhóm thực phẩm chứa nhiều đường hấp thu nhanh. Rượu cũng cần thận trọng vì có thể gây hạ đường huyết ở người đang dùng thuốc hạ đường huyết.

Chuyên gia cảnh báo một sai lầm khá phổ biến là tâm lý “thoải mái vài ngày rồi điều chỉnh sau”. Cùng với đó là tình trạng bỏ thuốc, dùng thuốc không đều, ít vận động hoặc không theo dõi đường huyết. Những sai lầm này có thể khiến đường huyết mất kiểm soát kéo dài và làm tăng nguy cơ biến chứng.

Với người mắc tăng huyết áp, điều cần chú ý nhất lại nằm ở lượng muối trong khẩu phần. Muối không chỉ đến từ muối ăn, mà còn đến từ nước mắm, bột gia vị, hạt nêm và nhiều món chế biến sẵn. Vì vậy, người bệnh nên giảm độ mặn khi nấu, hạn chế dùng nhiều loại gia vị chứa muối và chấm món ăn vừa phải để tránh “cộng dồn” độ mặn.

Dưa muối, hành muối là món ăn truyền thống giúp giảm ngán, nhưng người tăng huyết áp nên hạn chế. Các món chế biến sẵn như giò, chả, thịt hun khói, xúc xích vốn đã chứa muối, do đó càng cần tránh chấm thêm nước mắm khi ăn. Bên cạnh đó, cần tăng rau xanh và quả chín trong bữa ăn, đồng thời hạn chế rượu bia vì đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tim mạch và huyết áp.

Nếu tăng huyết áp bị chi phối nhiều bởi muối, thì rối loạn mỡ máu lại chịu tác động rõ rệt từ dầu mỡ và cách chế biến. Mâm cơm Tết thường có nhiều món xào, chiên, rán, nướng, sử dụng nhiều dầu, tạo hương vị hấp dẫn. Tuy nhiên, chính sự đậm đà ấy dễ khiến người ăn vượt nhu cầu, làm tăng đáng kể lượng chất béo nạp vào.

Chuyên gia lưu ý, dầu mỡ đun ở nhiệt độ cao, đặc biệt dầu tái sử dụng nhiều lần, có thể biến đổi cấu trúc và tạo ra các chất không có lợi cho sức khỏe. Một số món dùng tim, gan, cật cũng làm tăng cholesterol máu. Ngoài ra, các món nhiều mỡ động vật như canh măng nấu chân giò, thịt đông, giò thủ cần được cân nhắc về tần suất và khẩu phần.

Với nhóm này, lời khuyên quan trọng là ăn vừa đủ, tránh ăn quá no, ưu tiên rau, nộm, salad, chọn các món canh thanh với nhiều rau củ. Các món cá cũng được khuyến nghị vì giàu đạm chất lượng cao và axit béo có lợi, miễn là chế biến theo cách hạn chế chiên rán.

Trong khi đó, người mắc gout lại cần chú ý đến nhóm thực phẩm giàu purin. Chuyên gia khuyến cáo hạn chế rượu bia, tránh nội tạng động vật, giảm thịt đỏ và chỉ ăn lượng vừa phải đạm động vật, thủy hải sản. Các loại nước dùng ninh từ xương, thịt hầm cũng nên dùng vừa phải vì purin hòa tan vào nước, làm tăng lượng purin trong khẩu phần.

Người bệnh nên tăng thực phẩm giàu vitamin C như cam, quýt, bưởi; uống nhiều nước, tăng rau xanh và đạm thực vật để hạn chế nguy cơ tái phát cơn gout cấp. Vận động tối thiểu 30 phút mỗi ngày với bài tập phù hợp cũng là yếu tố quan trọng giúp ổn định chuyển hóa.

Từ các nhóm bệnh khác nhau, chuyên gia rút ra 4 nguyên tắc chung mà người mắc bệnh mạn tính nên ghi nhớ trong dịp Tết.

Nguyên tắc thứ nhất là ăn đủ bữa, đúng giờ, không bỏ bữa. Ăn uống thất thường dễ làm rối loạn đường huyết, huyết áp và các chỉ số chuyển hóa.

Nguyên tắc thứ hai là ăn lượng vừa phải, tránh ăn quá no trong một bữa và hạn chế ăn khuya. Mỗi bữa nên dừng lại khi cảm thấy vừa đủ.

Nguyên tắc thứ ba là giảm đường, giảm mỡ, giảm muối. Ưu tiên luộc, hấp, nướng ít dầu mỡ, hạn chế các món chiên xào nhiều dầu.

Nguyên tắc thứ tư là uống đủ nước mỗi ngày khoảng 1,5-2,5 lít tùy thể trạng. Hạn chế tối đa rượu bia, nước ngọt có gas và đồ uống có cồn.

Tết không bắt buộc phải “ăn kiêng”, nhưng cũng không nên là dịp để cơ thể trả giá vì những bữa ăn mất kiểm soát. Với người mắc bệnh mạn tính, giữ nhịp ăn uống ổn định, chọn món thông minh và vận động đều đặn chính là cách để tận hưởng trọn vẹn không khí sum vầy mà vẫn bảo vệ sức khỏe lâu dài.